वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

कुंभमेळा ही एक महान हिंदू तीर्थयात्रा असून तिचा गाभा म्हणजे शुभ मुहूर्तावर पवित्र नदीत केलेले पुण्यस्नान. हरिद्वार, प्रयागराज, उज्जैन आणि नाशिक-त्र्यंबकेश्वर या चार ठिकाणी तो भरतो आणि प्रत्येक ठिकाणी साधारण बारा वर्षांतून एकदा येतो. नाशिक आणि त्र्यंबकेश्वर येथे त्याला सिंहस्थ म्हणतात, कारण तो बृहस्पती (गुरू) सिंह राशीत असताना येतो.

नाशिक-त्र्यंबकेश्वर सिंहस्थ गोदावरीच्या तीरावर, एकमेकांपासून सुमारे 28 किमी अंतरावरील दोन पवित्र स्थळी होतो: नाशिकचे रामतीर्थ आणि त्र्यंबकेश्वरचे कुशावर्त तीर्थ. अधिक माहिती कुंभमेळा म्हणजे काय या पानावर वाचा.

संस्कृतमध्ये कुंभ म्हणजे घडा किंवा कलश आणि मेळा म्हणजे एकत्र येणे, जमाव. या नावामागे समुद्रमंथनातून निघालेल्या अमृतकलशाची कथा आहे.

बारा वर्षांच्या चक्राची दोन कारणे सांगितली जातात आणि ती एकमेकांशी जुळतात. बृहस्पतीला बारा राशींमधून फिरण्यास सुमारे बारा वर्षे लागतात, म्हणजे तो प्रत्येक राशीत साधारण एक वर्ष राहतो. आणि परंपरेनुसार अमृतकलशासाठी देव आणि दानव यांच्यात बारा दिव्य दिवस संघर्ष चालला; देवांचा एक दिवस म्हणजे माणसांचे एक वर्ष. अधिक माहिती कुंभमेळा म्हणजे काय या पानावर वाचा.

कुंभाची परंपरा समुद्रमंथनाच्या कथेशी जोडलेली आहे. देव आणि असुरांनी मिळून समुद्राचे मंथन केले; मंदराचल पर्वत रवी झाला आणि वासुकी नाग दोरी. मंथनातून निघालेल्या रत्नांमध्ये अमृताने भरलेला एक कुंभ (कलश) होता. त्यासाठी दोन्ही पक्ष लढू लागले, तेव्हा इंद्रपुत्र जयंत कलश घेऊन पळाला आणि हा पाठलाग बारा दिवस चालला.

परंपरेनुसार अमृताचे थेंब चार ठिकाणी पडले, किंवा कलश तेथे ठेवला गेला: हरिद्वार, प्रयाग, उज्जैन आणि नाशिक-त्र्यंबकेश्वर. संपूर्ण कथा समुद्रमंथनाची कथा या पानावर वाचा.

सिंहस्थ 31 ऑक्टोबर 2026 ते 24 जुलै 2028 या काळात आहे:

• ध्वजारोहण, 31 ऑक्टोबर 2026, दुपारी 12:02 वाजता: प्रारंभ, जेव्हा बृहस्पती सिंह राशीत प्रवेश करतो.
• मुख्य मेळा कालावधी, 15 जून ते 30 सप्टेंबर 2027: याच काळात नगर प्रदक्षिणा (29 जुलै 2027) आणि तीन अमृत स्नाने (2 ऑगस्ट, 31 ऑगस्ट आणि 11–12 सप्टेंबर 2027) होतील.
• ध्वजावतरण (ध्वज उतरवणे), 24 जुलै 2028, दुपारी 3:36 वाजता: सिंहस्थाची सांगता.

या संपूर्ण काळात स्नानाचे अनेक दिवस आहेत. सर्व तारखा स्नान दिनदर्शिकेत पाहा.

चार कुंभस्थळांपैकी नाशिक-त्र्यंबकेश्वरची काही वैशिष्ट्ये आहेत:

• स्नानाची दोन स्थळे: नाशिकचे रामतीर्थ आणि त्र्यंबकेश्वरचे कुशावर्त तीर्थ, एकमेकांपासून सुमारे 28 किमी; एक वैष्णव आखाड्यांसाठी आणि दुसरे शैव आखाड्यांसाठी.
• पावसाळ्यातील कुंभ: उज्जैनप्रमाणे हाही सिंहस्थ आहे, जो बृहस्पती सिंह राशीत असताना येतो; पण उज्जैनचा मेळा वसंतात भरतो, तर नाशिक-त्र्यंबकेश्वरचा श्रावण-भाद्रपदात, म्हणजे पावसाळ्यात.
• एकाच ठिकाणी अनेक परंपरा: शैव आणि वैष्णव परंपरा, पंचवटीतील रामायणाची स्मृती आणि एका महान नदीचा उगम हे सर्व येथे एकत्र येतात.

चार कुंभ स्थळांची तुलना हे पान पाहा.

होय. डिसेंबर 2017 मध्ये युनेस्कोने कुंभमेळ्याचा मानवतेच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारशाच्या प्रातिनिधिक यादीत समावेश केला. अमूर्त वारसा म्हणजे इमारती किंवा शिल्पे नव्हेत, तर परंपरा, ज्ञान, कौशल्ये आणि जिवंत प्रथा. अधिक माहिती कुंभमेळा म्हणजे काय या पानावर वाचा.

कुंभमेळ्यात सहभागी होणाऱ्या साधूंच्या संघटित समूहांना आखाडा म्हणतात. मूळ अर्थाने आखाडा म्हणजे कुस्ती आणि शस्त्रविद्येचा सराव करण्याची जागा, पण साधू-संन्याशांच्या संदर्भात त्याचा अर्थ साधनेचे, शिक्षणाचे आणि धर्मरक्षणाचे केंद्र असा झाला आहे.

अखिल भारतीय आखाडा परिषदेने मान्यता दिलेले तेरा आखाडे शाही (आता अमृत) स्नानात भाग घेतात; त्यांच्या स्नानाचा क्रम आणि वेळा आखाडा परिषद आणि प्रशासन मिळून ठरवतात. यांपैकी दहा आखाडे शैव आणि तीन वैष्णव (बैरागी) आहेत. अधिक माहिती आखाडे या पानावर वाचा; तेरा आखाडे आणि त्यांची कार्यालये मान्यताप्राप्त आखाड्यांची यादी आणि ओळख या पानावर दिली आहेत.

साधुग्रामात, म्हणजे साधूंसाठी उभारल्या जाणाऱ्या शिबिर-नगरीत. NTKMA च्या नियोजन माहितीनुसार एक साधुग्राम नाशिकच्या तपोवन परिसरात आणि एक त्र्यंबकेश्वर येथे प्रस्तावित आहे.

ही ठिकाणे प्रस्तावित असून बदलू शकतात; अंतिम ठिकाणे आखाडा शिबिरांची ठिकाणे या पानावर प्रसिद्ध केली जातील, जिथे ती नकाशावर दाखवली आहेत. कृपया परवानगीशिवाय आखाड्यांच्या शिबिरांत प्रवेश करू नका.

नाशिक-त्र्यंबकेश्वर येथील मागील सिंहस्थ 2015 मध्ये आणि त्यापूर्वीचा 2003 मध्ये झाला: दोन्ही वर्षी गुरूचा सिंहप्रवेश जुलैमध्ये झाला होता. हा सिंहस्थ ऑक्टोबर 2026 ते जुलै 2028 असा आहे. सिंहस्थ नाशिक-त्र्यंबकेश्वर येथे बारा वर्षांतून एकदा येतो, त्यामुळे यानंतरचा सिंहस्थ 2039 मध्ये असेल. नाशिक-त्र्यंबकेश्वर कुंभाची ऐतिहासिक कालरेषा वाचा.

परंपरेनुसार गोदावरी म्हणजे गौतम ऋषींसाठी भूलोकी आलेली गंगाच. गोहत्येच्या पाप निवारण्यासाठी गौतमांनी भगवान शंकराची कठोर तपश्चर्या केली; शंकरांनी गंगेला भूलोकी जाण्याची आज्ञा केली, आणि ती त्र्यंबकेश्वर येथे ब्रह्मगिरीवर प्रकट झाली. गौतमांनी तिच्या पाण्याने स्नान केले आणि ते पापमुक्त झाले. म्हणून या नदीला "गौतमी" असे नाव मिळाले, आणि "गोदा" हेही: गायी देणारी, किंवा गोहत्येच्या पापातून मुक्त करणारी.

दख्खनच्या पठारावर गोदावरीचे स्थान इतरत्र सिंधू, गंगा, नाईल आणि टिग्रिस यांचे आहे तसेच आहे: तिच्या खोऱ्यात शेतीचे पहिले प्रयोग झाले, व्यापारी मार्ग विकसित झाले, मंदिरे बांधली गेली आणि राजधान्या वसल्या. तिच्या मार्गावर त्र्यंबकेश्वर, नाशिक, पैठण, नांदेड, बासर, भद्राचलम, राजमुंद्री आणि अंतर्वेदी (सागरसंगम) येतात, आणि काही अभ्यासक गोदावरीला "सांस्कृतिक महामार्ग" म्हणतात. गोदावरी: दक्षिणेची गंगा वाचा, आणि तिच्या जन्माची कथा समुद्रमंथनाची कथा या पानावर.

त्र्यंबकेश्वर हे शिवपुराणात उल्लेख असलेल्या बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे, आणि गोदावरीचा उगमही येथेच आहे. येथील लिंग उंच उभे नसून जमिनीतील एका खळग्यात आहे, आणि त्यात तीन लहान लिंगसदृश उंचवटे आहेत, जे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांचे प्रतीक मानले जातात. "त्र्यंबक" या शब्दाचा अर्थ तीन डोळ्यांचा, म्हणजे शंकर.

मंदिराच्या अगदी जवळच कुशावर्त तीर्थ आहे, ज्याला गोदावरीच्या प्रवाहाचे दृश्य उगमस्थान मानले जाते; कुंभमेळ्यात शैव साधू तेथेच स्नान करतात. अधिक माहिती त्र्यंबकेश्वर ज्योतिर्लिंग या पानावर वाचा.

रामायणाच्या अरण्यकांडात असे वर्णन आहे की वनवासातील तेरा वर्षे पूर्ण झाल्यावर राम, सीता आणि लक्ष्मण अगस्त्य ऋषींच्या सल्ल्याने गोदावरीच्या काठावरील पंचवटी येथे निवासासाठी आले आणि येथे त्यांनी पर्णकुटी बांधली. पंचवटी म्हणजे पंच वडांचा वृक्षसमूह, आणि आजही सीता गुंफेजवळ पाच वृक्ष दाखवले जातात.

सीता गुंफा, रामतीर्थ, लक्ष्मण रेखा, तपोवन, काळाराम मंदिर अशी अनेक स्थळे येथे रामायणाच्या आठवणींशी बांधलेली आहेत. वैष्णव भक्तांसाठी ही श्रीरामाच्या सहवासाने पावन झालेली भूमी आहे, म्हणूनच वैष्णव आखाडे रामतीर्थात स्नान करतात. पंचवटी आणि रामायणाचा संबंध आणि मंदिरांची यादी आणि महत्त्व ही पाने पाहा.

सिंहस्थ कुंभमेळा 2027 मधील तीन अमृत स्नाने अशी आहेत:

• पहिले अमृत स्नान: सोमवार, 2 ऑगस्ट 2027 (सोमवती अमावास्या)
• दुसरे अमृत स्नान: मंगळवार, 31 ऑगस्ट 2027 (श्रावण अमावास्या)
• तिसरे अमृत स्नान: नाशिकमध्ये रामतीर्थावर 11 सप्टेंबर 2027 आणि त्र्यंबकेश्वरमध्ये कुशावर्त तीर्थावर 12 सप्टेंबर 2027

तिसरे अमृत स्नान दोन दिवसांत आहे, कारण वैष्णव आखाडे भाद्रपद शुद्ध एकादशीला रामतीर्थावर स्नान करतात आणि शैव आखाडे दुसऱ्या दिवशी, वामन द्वादशीला, कुशावर्तावर. मुहूर्ताच्या वेळा NTKMA जाहीर करते. अमृत स्नान दिनदर्शिका 2027 पाहा.

मुख्य स्नानाच्या दिवसांना परंपरेने शाही स्नान म्हटले जात असे. अलीकडे शासकीय पातळीवर “अमृत स्नान” हा शब्द रूढ झाला आहे; प्रयागराजच्या 2025 च्या महाकुंभापासून तो प्रचलित झाल्याचे दिसते, आणि महाराष्ट्र शासनही नाशिक-त्र्यंबकेश्वर सिंहस्थाच्या घोषणांमध्ये हाच शब्द वापरते. दोन्ही नावे त्याच दिवसांसाठी आहेत. अमृत स्नान दिनदर्शिका 2027 पाहा.

अमृत स्नानाच्या दिवशी आखाडे आपल्या ठरलेल्या क्रमाने भव्य मिरवणुकीने नदीवर जातात आणि सर्वप्रथम स्नान करतात; त्यांच्यानंतर लाखो भाविक स्नान करतात. वैष्णव आखाडे नाशिकच्या रामतीर्थावर स्नान करतात. शैव आखाडे त्र्यंबकेश्वरच्या कुशावर्त तीर्थावर स्नान करतात.

हे मेळ्यातील सर्वाधिक गर्दीचे दिवस असतात. घाटांजवळील रस्त्यांवर निर्बंध असतात, वाहने घाटांपासून दूर थांबवली जातात आणि शेवटचा टप्पा पायी जावे लागते. आखाड्यांच्या मिरवणुकांना वाट द्या आणि त्यांचा मार्ग ओलांडू नका. आपण ज्येष्ठ, आजारी किंवा गर्भवती असाल, अथवा लहान मुलांसोबत प्रवास करत असाल, तर कमी गर्दीचा दिवस निवडा. सुरक्षा मार्गदर्शक सूचना पाहा.

होय. सिंहस्थ हा दीर्घ पर्व असून त्यात फक्त तीन अमृत स्नानेच नव्हे, तर स्नानाचे अनेक शुभ दिवस (पर्वणी) आहेत. जाहीर कार्यक्रमात एकादशी, पौर्णिमा आणि अमावास्या तसेच वैधृती व व्यतीपात योगांचे दिवस पर्वणी आणि दर्शनाचे दिवस मानले आहेत. नाशिक आणि त्र्यंबकेश्वरच्या मुहूर्त तारखांसह संपूर्ण दिनदर्शिका स्नान दिनदर्शिकेत आहे.

मुख्य दिवसांच्या आधी किंवा नंतर या दिवशी येणे हा सर्वाधिक गर्दी टाळण्याचा सर्वांत सोपा आणि सुरक्षित मार्ग आहे.

त्या कोणतीही एक संस्था ठरवत नाही; कार्यक्रम परस्पर संवादातून ठरतो. स्थानिक पुरोहित संघ आणि पंचांगकर्ते ग्रहस्थितीचे गणित करतात; आखाडा परिषद आणि महंत ते गणित स्वीकारून आपल्या आखाड्यांची भूमिका मांडतात; आणि राज्य शासन, विभागीय आयुक्त, पोलीस व कुंभमेळा प्राधिकरण सुविधा आणि सुरक्षेचा विचार करून कार्यक्रम अंतिम करतात. कोणत्याही माहितीत फरक असल्यास अधिकृत घोषणाच ग्राह्य धरावी. स्नान दिनदर्शिका पाहा.

ध्वजारोहण, म्हणजे पवित्र ध्वज फडकवणे, याने सिंहस्थाचा प्रारंभ होतो. गुरू (बृहस्पती) सिंह राशीत प्रवेश करतो तेव्हा तो होतो: या सिंहस्थासाठी 31 ऑक्टोबर 2026 रोजी, दुपारी 12:02 च्या मुहूर्तावर. नाशिकच्या रामतीर्थावर आणि त्र्यंबकेश्वरच्या कुशावर्त तीर्थावर प्रार्थना आणि विधींसह ध्वज फडकवला जातो; स्नान दिनदर्शिकेत हा दिवस ध्वज पर्व म्हणून दिला आहे. सिंहस्थाची सांगता 24 जुलै 2028 रोजी ध्वजावतरणाने, म्हणजे ध्वज उतरवून, होईल.

आपण सोहळ्याला जाणार असाल, तर गर्दी आणि वाहतूक निर्बंधांची तयारी ठेवा: लवकर पोहोचा आणि पोलीस व स्वयंसेवकांच्या सूचनांचे पालन करा. ध्वजारोहण सोहळा हे पान पाहा.

नगर प्रदक्षिणा म्हणजे अमृत स्नानांपूर्वी नाशिक शहराला प्रदक्षिणा घालणारी पारंपरिक मिरवणूक. या सिंहस्थात ती 29 जुलै 2027 रोजी आहे; तिची वेळ अधिसूचित केली जाईल. स्नान दिनदर्शिका पाहा.

अनेक भाविक स्नानाबरोबर संकल्प करतात: आपण कोण आहोत, कोणत्या ठिकाणी, कोणत्या काळात, कोणत्या हेतूने स्नान करत आहोत हे उच्चारून घोषित करणे. स्नानानंतर दान, जप, ध्यान आणि साधुसंतांचे दर्शन हे नेहमीचे क्रम असतात. अधिक माहिती स्नानाचे आध्यात्मिक महत्त्व या पानावर वाचा.

घाटावर स्वतःची आणि इतरांची सुरक्षा जपा:

• फक्त अधिकृतपणे सूचीबद्ध घाटांवर, चिन्हांकित क्षेत्रातच स्नान करा; खोल किंवा वेगवान प्रवाहाच्या पाण्यात कधीही जाऊ नका.
• पटकन डुबकी घ्या आणि पुढे व्हा, म्हणजे इतरांनाही स्नान करता येईल.
• पाण्याजवळ मुलांचा हात सतत धरून ठेवा.
• जीवरक्षक, बचाव पथके आणि पोलिसांच्या सूचनांचे पालन करा.
• घाट बंद असेल किंवा पाण्याची पातळी वाढलेली असेल, तर नियोजित स्नानाचा दिवस असला तरी नदीत उतरू नका.
• गोदावरीत साबण, शाम्पू किंवा डिटर्जंट वापरू नका.

सुरक्षा मार्गदर्शक सूचना पाहा.

श्रावणातील प्रत्येक सोमवारी हजारो भाविक त्र्यंबकेश्वर येथे ब्रह्मगिरी पर्वताला प्रदक्षिणा घालतात; तिला ब्रह्मगिरी फेरी म्हणतात. हा मार्ग अनेक किलोमीटर लांब, डोंगराळ असून पावसाळ्यात निसरडा होतो. ब्रह्मगिरीच्या अर्ध्या उंचीवर जिथे गोदावरीचा झरा प्रकटतो, त्या गंगाद्वारला सुमारे पाचशे ते सातशे पायऱ्या चढून जावे लागते. अनेक भाविक त्र्यंबकेश्वरमधील नदीच्या उगमापासून नाशिकच्या पंचवटीपर्यंत नदीसोबत प्रवासही करतात.

ब्रह्मगिरी, अंजनेरी किंवा इतर डोंगरांवर रात्री, पावसात किंवा एकट्याने चढू नका, आणि चिन्हांकित वाटांवरच राहा. परिक्रमा आणि तीर्थ मार्ग हे पान पाहा.

नाशिकला विमान, रेल्वे आणि रस्त्याने पोहोचता येते:

• विमानाने: नाशिकचे विमानतळ शहराबाहेर ओझर येथे आहे. जवळचे मोठे विमानतळ मुंबई आणि पुणे असून तेथून रस्त्याने किंवा रेल्वेने पुढे जाता येते.
• रेल्वेने: मुंबईहून येणाऱ्या मुख्य मार्गावरील नाशिक रोड हे मुख्य रेल्वे स्थानक आहे. देवळाली, ओढा, खेरवाडी आणि कसबे सुकेणे ही स्थानकेही नाशिकजवळ आहेत.
• रस्त्याने: महामार्ग नाशिकला मुंबई, पुणे, गुजरात, धुळे आणि छत्रपती संभाजीनगरशी जोडतात, आणि महाराष्ट्र व शेजारील राज्यांतून लांब पल्ल्याच्या बसगाड्या येतात.

लवकर आरक्षण करा, आणि अमृत स्नानाच्या दिवशी सकाळी नव्हे तर आदल्या दिवशी पोहोचा. कसे पोहोचाल हे पान पाहा.

त्र्यंबकेश्वर रस्त्याने नाशिकपासून सुमारे 28 किमी आहे. सामान्य दिवशी बस किंवा टॅक्सीने हा प्रवास साधारण एक तासाचा असतो; मेळ्याच्या काळात बंद रस्ते, वळवलेली वाहतूक आणि प्रचंड गर्दी यांमुळे त्याला अनेक तास लागू शकतात. मेळ्याच्या काळात या दोन ठिकाणांमधील प्रवास NTKMA च्या वाहतूक आराखड्याचा भाग असेल; तो या संकेतस्थळावर प्रसिद्ध केला जाईल.

भाविकांना सहसा एकाच ठिकाणी राहून तेथेच स्नान करण्याचा सल्ला दिला जातो. त्र्यंबकेश्वर ज्योतिर्लिंगाच्या दर्शनासाठी अमृत स्नानाच्या दिवसाऐवजी एखादा शांत दिवस निवडा. कसे पोहोचाल हे पान पाहा.

स्नानाचे दिवस आणि जाहीर केलेल्या इतर गर्दीच्या दिवशी पार्क अँड राइड व्यवस्थेनुसार वाहने घाटांपासून दूर ठेवली जातील:

• आपण ज्या रस्त्याने येत आहात, त्याच रस्त्यावरील बाह्य पार्किंगमध्ये (पार्क अँड राइड) वाहन लावा.
• तेथून अधिकृत शटलने घाटांजवळच्या अंतर्गत पार्किंगपर्यंत जा.
• तेथून फलकांनुसार पायी घाटापर्यंत जा.

जवळ पार्किंग मिळेल या आशेने घाटांकडे गाडी नेऊ नका, दुसऱ्या रस्त्यावरील पार्किंगसाठी शहर ओलांडू नका, आणि रस्त्याच्या कडेला किंवा महामार्गावर वाहन लावू नका. वाहन कुठे लावले ते लक्षात ठेवा आणि मौल्यवान वस्तू वाहनात ठेवू नका. घाट आणि पार्किंगकडे जाण्याचे मार्ग या पानावर प्रत्येक रस्त्यासाठी पार्किंग आणि जवळचा घाट दिला आहे.

NTKMA शटलच्या वेळा, अंतिम वाहतूक आराखडा, मार्ग आराखडे आणि रेल्वे स्थानकांवरील पिक-अप ठिकाणे मेळ्यापूर्वी या संकेतस्थळावर आणि थेट अपडेटमध्ये प्रसिद्ध करेल. तोपर्यंत प्रवासाच्या पानांवर सर्वसाधारण मार्गदर्शन दिले आहे, आणि प्रत्येक प्रवेश रस्त्यावर नियोजित पार्किंग पार्क अँड राइड आणि शटलच्या वेळा या पानावर आधीच दाखवले आहे. व्यवस्था बदलू शकतात, म्हणून निघण्यापूर्वी थेट अपडेट पाहा.

फक्त त्यावर अवलंबून राहू नका. नकाशा ॲपमध्ये मेळ्यातील बंद रस्ते, एकेरी मार्ग आणि वळवलेले रस्ते कदाचित दिसणार नाहीत. त्या दिवशी नकाशा दुसरा मार्ग दाखवत असला तरी अधिकृत फलक आणि पोलीस व स्वयंसेवकांच्या सूचनांचे पालन करा, आणि आदल्या दिवशी व निघण्यापूर्वी पुन्हा थेट अपडेट पाहा. घाट आणि पार्किंगकडे जाण्याचे मार्ग हे पान पाहा.

आपण ज्या रस्त्याने येत आहात, त्याच रस्त्यावरील पार्किंग वापरा:

• मुंबई आणि ठाण्याहून: नाशिकसाठी मुंबई रोड, किंवा त्र्यंबकेश्वरसाठी घोटीमार्गे मुंबई मार्ग.
• पुण्याहून: नाशिकसाठी पुणे रोड, किंवा त्र्यंबकेश्वरसाठी छत्रपती संभाजीनगर व पुणे मार्ग.
• गुजरातहून: नाशिकसाठी पेठ रोड किंवा दिंडोरी रोड, किंवा त्र्यंबकेश्वरसाठी गुजरात मार्ग किंवा सापुतारा मार्ग.
• धुळे आणि उत्तर महाराष्ट्रातून: नाशिकसाठी धुळे रोड, किंवा त्र्यंबकेश्वरसाठी सापुतारा मार्ग.
• छत्रपती संभाजीनगर आणि मराठवाड्यातून: नाशिकसाठी छत्रपती संभाजीनगर रोड, किंवा त्र्यंबकेश्वरसाठी छत्रपती संभाजीनगर व पुणे मार्ग.

NTKMA अंतिम मार्ग आराखडे आणि वळवलेले रस्ते मेळ्यापूर्वी प्रसिद्ध करेल. प्रमुख शहरांतून मार्ग हे पान पाहा.

राहण्याची व्यवस्था आधीच ठरवा आणि आरक्षण फक्त अधिकृत किंवा विश्वासार्ह माध्यमांतूनच करा: बनावट आरक्षण संकेतस्थळे आणि एजंटांपासून, तसेच निवासाच्या नावाखाली पैसे मागणाऱ्या कॉल किंवा संदेशांपासून सावध राहा.

मोठ्या कुंभमेळ्यांत शासन भाविकांसाठी तंबूनगरी उभारते, जिथे शुल्क भरून राहता येते. या सिंहस्थात तंबूनगरी कुठे असेल आणि तिथे कोणत्या सुविधा असतील, याच्या अधिकृत घोषणांकडे लक्ष ठेवा. स्थानिक वाहतूक मार्गदर्शिका आणि सुरक्षा मार्गदर्शक सूचना ही पाने पाहा.

अमृत स्नानाच्या किमान एक दिवस आधी पोहोचा, त्याच दिवशी सकाळी कधीही नाही: त्या दिवसांसाठी आसने आणि खोल्या लवकर भरतात, आणि घाटांजवळच्या रस्त्यांवर निर्बंध असतात. प्रवास आणि खोलीचे आरक्षण महिनोन्‌महिने आधी करा, कारण रामतीर्थाजवळच्या खोल्या आणि मेळ्याच्या हंगामातील वाहतूक लवकर भरते. शक्य असल्यास अमृत स्नानाऐवजी एखादा शांत पर्वणीचा दिवस निवडा. पहिल्यांदा येणाऱ्यांसाठी नाशिक-त्र्यंबकेश्वर कुंभ मार्गदर्शक पाहा.

फक्त एक-दोन हलक्या पिशव्या सोबत ठेवा, आणि दागिने, मौल्यवान वस्तू व जड सामान मुक्कामाच्या ठिकाणीच ठेवा.

सोबत घ्या:

• मूळ फोटो ओळखपत्र.
• आपली नियमित औषधे, दोन आठवड्यांच्या जादा साठ्यासह, डॉक्टरांच्या चिठ्ठीची प्रत, आणि असल्यास आयुष्मान भारत किंवा MJPJAY कार्ड.
• रेनकोट (गर्दीत छत्रीपेक्षा चांगला), लहान टॉर्च, पाण्याची बाटली आणि कपड्यांचा एक कोरडा जोड.
• ORS ची पाकिटे, हँड सॅनिटायझर आणि फेस मास्क.
• प्रत्येक मूल आणि ज्येष्ठ सदस्याच्या खिशात नाव, फोन नंबर आणि पत्ता लिहिलेले कार्ड.

सामान भरण्यापूर्वी प्रतिबंधित वस्तूंची यादी पाहा, आणि सुरक्षा मार्गदर्शक सूचनाही वाचा.

परिसरातील पर्यटनस्थळे या पानावर भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाने संरक्षित केलेली स्मारके, जसे पांडव लेणी आणि सिन्नरचे गोंदेश्वर मंदिर, आणि नाशिक जिल्हा प्रशासनाने सूचीबद्ध केलेली पर्यटनस्थळे, जसे वणीचा श्री सप्तशृंगी गड, अंजनेरीचे नाणे संग्रहालय आणि दादासाहेब फाळके स्मारक, यांची माहिती आहे. थोडे दूर, छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यात अजिंठा आणि वेरूळ लेणी, दौलताबाद किल्ला आणि घृष्णेश्वर मंदिर आहे. पुरातत्त्व सर्वेक्षणाच्या स्मारकांच्या भेटीच्या वेळा आणि तिकिटे तेच ठरवते, म्हणून जाण्यापूर्वी तपासून घ्या. परिसरातील पर्यटनस्थळे हे पान पाहा.

मुखपृष्ठावरही असलेल्या माझ्या जवळच्या सुविधा मध्ये शहर आणि प्रकारानुसार ठिकाणे शोधता येतात, ती नकाशावर पाहता येतात आणि Google Maps मध्ये मार्ग पाहता येतो. त्यात घाट, पार्किंग आणि पार्क अँड राइड, रेल्वे स्थानके, रुग्णालये आणि वैद्यकीय शिबिरे आधीच दाखवली आहेत; शौचालये, पिण्याचे पाणी आणि मदत कक्ष यांसारख्या इतर सेवा NTKMA प्रसिद्ध करेल तशा जोडल्या जातील. सुविधा निर्देशिकेत हीच ठिकाणे एकत्र दिली आहेत, आणि प्रत्येक पानावरील SOS बटणात जवळच्या मदत केंद्राचा दुवा आहे.

घाटांजवळ आणि संपूर्ण मेळा परिसरात वैद्यकीय केंद्रे उपलब्ध असतील आणि रुग्णवाहिका सज्ज असतील. वैद्यकीय शिबिरे, रुग्णालये आणि प्रथमोपचार या पानावर रुग्णालये आणि वैद्यकीय शिबिरे नकाशावर दाखवली आहेत, तसेच नियोजित सेवाही: तात्पुरती आयसीयू, बाह्यरुग्ण सेवा आणि किरकोळ आजारांसाठी तात्पुरती रुग्णालये, आणि प्रथमोपचार, तपासण्या व ऑक्सिजनसाठी तात्पुरती दवाखाने.

रुग्णवाहिकेसाठी 108 वर आणि आरोग्य सल्ल्यासाठी आरोग्य हेल्पलाइन 104 वर संपर्क साधा. एखाद्याला श्वास घेण्यास त्रास किंवा छातीत दुखत असेल, कोणी कोसळले, गोंधळले, त्याला झटका आला, किंवा तीव्र निर्जलीकरण किंवा सतत उलट्या होत असतील, तर लगेच जवळच्या वैद्यकीय केंद्रात जा.

फक्त ठरवून दिलेल्या सुरक्षित पिण्याच्या पाण्याच्या केंद्रांचे पाणी किंवा सीलबंद बाटलीतील पाणीच प्या. परवानाधारक आणि तपासणी झालेल्या विक्रेत्यांकडील ताजे शिजवलेले, गरम वाढलेले अन्नच खा, आणि उघडे किंवा आधीच कापून ठेवलेले अन्न टाळा. पिण्याच्या पाण्याची केंद्रे NTKMA प्रसिद्ध करेल तशी माझ्या जवळच्या सुविधा मध्ये दाखवली जातील.

आरोग्य सूचना हे पान पाहा.

आपला घाट आधीच ठरवा, आणि फक्त अधिकृतपणे सूचीबद्ध घाटांमधूनच निवडा. घाटांची यादी आणि महत्त्व या पानावर नाशिकमधील गोदावरीवरचे सध्याचे घाट नकाशावर दाखवले आहेत; त्यांत रामतीर्थ, गांधी तलाव आणि आनंदवल्ली घाट, तसेच कपिला संगम आणि टाकळी संगम घाट यांचा समावेश आहे. नाशिक आणि त्र्यंबकेश्वर येथील नियोजित नवे घाट NTKMA त्यांची नावे जाहीर करेल तेव्हा जोडले जातील. त्र्यंबकेश्वर येथे कुशावर्त तीर्थ आणि घाटांपर्यंत जाण्यासाठी फलक आणि पोलीस व स्वयंसेवकांच्या सूचनांचे पालन करा.

अतिरिक्त मदतीची गरज असलेल्या भाविकांसाठी व्हीलचेअर, सुलभ शौचालये आणि मदत कक्ष यांसारख्या व्यवस्था निश्चित होताच NTKMA त्या जाहीर करेल आणि सुविधांच्या नकाशावर दाखवेल. तोपर्यंत:

• संपूर्ण वेळ आपल्यासोबत राहू शकेल अशा सोबत्यासह प्रवास करा, आणि गर्दीच्या दिवशी एकट्याने घाटावर जाऊ नका.
• कमी गर्दीचे दिवस आणि वेळा निवडा, आणि अमृत स्नानाचे दिवस टाळा.
• आपली औषधे, वैद्यकीय कागदपत्रे, ओळखपत्र आणि आपली सहाय्यक साधने सोबत ठेवा.
• केव्हाही पोलीस, स्वयंसेवक आणि मदत कक्षांकडे मदत मागा.

सुलभता मार्गदर्शन हे पान पाहा.

या संकेतस्थळाच्या प्रत्येक पानाच्या वर दिलेल्या थेट सूचनांमध्ये आणि थेट अपडेट या पानावर ताजी अधिकृत माहिती मिळते. NTKMA ची अधिकृत समाज माध्यम खाती प्रत्येक पानाच्या वर जोडलेली आहेत, आणि अधिकृत कागदपत्रे शासकीय अधिनियम व नियम / शासन निर्णय (GR) या पानावर आहेत. फक्त NTKMA, पोलीस आणि जिल्हा प्रशासनाच्या अधिकृत माध्यमांतूनच माहिती घ्या, आणि अफवांवर विश्वास ठेवू नका किंवा त्या पसरवू नका.

• आपत्काल (पोलीस, अग्निशमन, रुग्णवाहिका): 112
• रुग्णवाहिका: 108
• अग्निशमन: 101
• आरोग्य हेल्पलाइन: 104
• आपत्ती नियंत्रण कक्ष: 1077
• बाल हेल्पलाइन: 1098
• महिला हेल्पलाइन: 181

या संकेतस्थळाच्या प्रत्येक पानावरील SOS बटणात हे क्रमांक दिले आहेत. आपत्कालीन संपर्क निर्देशिका पाहा.

गर्दीतील बहुतेक अपघात लोक घाई करतात, अरुंद जागी थांबतात किंवा बॅरिकेडवर ढकलतात तेव्हा होतात. संयम हीच सर्वोत्तम सुरक्षा आहे.

• ठरवून दिलेले प्रवेश व बाहेर पडण्याचे मार्ग, बॅरिकेड आणि रांगा, तसेच अधिकाऱ्यांच्या सूचनांचे पालन करा.
• आपल्या गटासोबत भेटण्याचे एक ठिकाण ठरवा, आणि आत जाताना आपत्कालीन बाहेर पडण्याचे मार्ग आणि इतर रस्ते लक्षात ठेवा.
• रस्ते, पूल, घाटाच्या पायऱ्या, अरुंद गल्ल्या किंवा बॅरिकेडजवळ बसू नका, झोपू नका किंवा थांबू नका, आणि बॅरिकेडवर कधीही चढू नका किंवा ते तोडू नका.
• गर्दी ढकलू लागली तर शांत राहा, हात छातीसमोर ठेवा आणि दाबातून बाहेर पडण्यासाठी बाजूला सरका.
• आखाड्यांच्या मिरवणुकांना वाट द्या आणि त्यांचा मार्ग ओलांडू नका.
• अफवांवर विश्वास ठेवू नका किंवा त्या पसरवू नका; फक्त अधिकृत घोषणांचे पालन करा.

सुरक्षा मार्गदर्शक सूचना पाहा.

निघण्यापूर्वी प्रवासाच्या प्रत्येक टप्प्यासाठी भेटण्याचे एक ठिकाण ठरवा, आणि प्रत्येक मूल व ज्येष्ठ सदस्याच्या खिशात नाव, फोन नंबर आणि पत्ता लिहिलेले कार्ड ठेवा. ताटातूट झाल्यास जिथे आहेत तिथेच थांबून पोलिसांकडे जाण्यास मुलांना शिकवा.

कोणी हरवल्यास लगेच जवळच्या मदत कक्षाला, पोलिसांना किंवा स्वयंसेवकाला सांगा, किंवा जवळच्या हरवले-सापडले केंद्रात अथवा पोलीस बूथवर जा, आणि 112 वर संपर्क साधा. अडचणीत असलेल्या महिला आणि मुले कोणत्याही पोलीस बूथवर जाऊ शकतात किंवा 181 अथवा 1098 वर संपर्क साधू शकतात. हरवले-सापडले सेवा या संकेतस्थळावर जोडल्या जातील. सुरक्षा मार्गदर्शक सूचना पाहा.

मेळा परिसर आणि घाटांच्या प्रवेशद्वारांवर सुरक्षा तपासणी होईल आणि प्रतिबंधित वस्तू जप्त केल्या जाऊ शकतात. या वस्तू घरी किंवा मुक्कामाच्या ठिकाणीच ठेवा:

• शस्त्रे आणि धारदार वस्तू, खेळण्यातील बंदुका, स्फोटके आणि फटाके.
• पेट्रोल, रॉकेल आणि इतर ज्वलनशील द्रव; गर्दीच्या आणि घाट परिसरात गॅस सिलिंडर आणि शेगड्या; आकाशकंदील.
• मद्य आणि अमली पदार्थ; घाट आणि मंदिर परिसरात तंबाखू, गुटखा आणि सिगारेट.
• प्लास्टिकच्या पिशव्या, थर्माकोलच्या ताटल्या आणि कप, आणि 200 मिलीपेक्षा कमी प्लास्टिक पाण्याची पाकिटे आणि बाटल्या.
• नदीत वापरण्यासाठी साबण, शाम्पू आणि डिटर्जंट, आणि प्लास्टिकमध्ये गुंडाळलेले पूजासाहित्य.
• पोलिसांच्या परवानगीशिवाय ड्रोन, परवानगीशिवाय लाउडस्पीकर, आणि लेझर पॉइंटर.
• काचेच्या बाटल्या, घाटांवर मोठ्या सुटकेस आणि ट्रॉली बॅग, आणि गर्दीच्या ठिकाणी पाळीव प्राणी.

संपूर्ण प्रतिबंधित वस्तूंची यादी पाहा.

• आपल्याला मधुमेह, उच्च रक्तदाब, किंवा हृदय, फुफ्फुस अथवा मूत्रपिंडाचा आजार असेल, किंवा आपण गर्भवती अथवा ज्येष्ठ असाल, तर प्रवासापूर्वी डॉक्टरांना भेटा.
• संपूर्ण मुक्कामासाठी पुरेशी औषधे, डॉक्टरांच्या चिठ्ठ्या, आणि आपला रक्तगट, आजार व आपत्कालीन संपर्क लिहिलेले कार्ड सोबत ठेवा.
• फक्त सुरक्षित पाणी प्या, ताजे शिजवलेले गरम अन्न खा, आणि वारंवार हात धुवा, विशेषतः जेवणापूर्वी.
• नियमितपणे पाणी प्या आणि खूप घाम येत असल्यास ORS घ्या; चक्कर आल्यास सावलीत जा.
• डास प्रतिबंधक क्रीम आणि पूर्ण बाह्यांचे कपडे वापरा, आणि फक्त ठरवून दिलेली शौचालयेच वापरा.
• ताप, खोकला किंवा जुलाब झाल्यास गर्दीत जाण्याऐवजी जवळच्या आरोग्य शिबिरात जा. जुलाब झाल्यास लगेच ORS सुरू करा, आणि स्वतःहून प्रतिजैविके घेऊ नका.

आरोग्य सूचना आणि साथरोग आणि उद्रेक मार्गदर्शन ही पाने पाहा.

मेळा पावसाळ्यात भरतो, आणि डोंगरात मुसळधार पाऊस पडल्यास किंवा वरच्या धरणांतून पाणी सोडल्यास गोदावरीची पातळी काही तासांत वाढू शकते. घाट अल्प सूचनेवर बंद केले जाऊ शकतात.

• धोक्याचा भोंगा किंवा घोषणा ऐकताच नदीकिनारा सोडा.
• घाट बंद असेल किंवा पाण्याची पातळी वाढलेली असेल, तर नदीत उतरू नका.
• ब्रह्मगिरी, अंजनेरी किंवा इतर डोंगरांवर रात्री, पावसात किंवा एकट्याने चढू नका, आणि मुसळधार पावसात घाट रस्ते, तीव्र उतार, नाले आणि धबधबे टाळा.
• पाणी साचलेल्या रस्त्यांवरून चालू नका किंवा वाहन चालवू नका.
• विजा आणि गडगडाटाच्या वेळी एखाद्या इमारतीत किंवा वाहनात जा, आणि झाडे, खांब व मोकळ्या पाण्यापासून दूर राहा.

सुरक्षा मार्गदर्शक सूचना पाहा.

• फक्त गणवेशातील पोलीस, अधिकारी आणि ओळखपत्र असलेल्या स्वयंसेवकांकडूनच मदत घ्या, आणि मुले किंवा सामान अनोळखी व्यक्तींकडे सोपवू नका.
• दर्शन, पास किंवा निवासाच्या नावाखाली पैसे मागणारे कॉल किंवा संदेश, तसेच बनावट आरक्षण संकेतस्थळे आणि एजंट यांच्यापासून सावध राहा.
• पूजा आणि विधींसाठी फक्त अधिकृत देवस्थान किंवा ओळखीच्या पुरोहितांमार्फतच व्यवस्था करा.
• आपला फोन आणि पैसे आतल्या खिशात, किंवा समोर धरलेल्या लहान पिशवीत ठेवा.
• माहिती फक्त शासन आणि NTKMA च्या अधिकृत संकेतस्थळांवरून आणि माध्यमांतूनच घ्या.

सुरक्षा मार्गदर्शक सूचना पाहा.

• गोदावरीत साबण, शाम्पू किंवा डिटर्जंट वापरू नका.
• फुले आणि पूजासाहित्य फक्त ठरवून दिलेल्या ठिकाणीच अर्पण करा, आणि नदीत प्लास्टिक, जुने कपडे किंवा कचरा कधीही टाकू नका.
• प्लास्टिकच्या पिशव्या किंवा थर्माकोलच्या ताटल्या आणि कप सोबत आणू नका.
• ठरवून दिलेली शौचालये, हात धुण्याची ठिकाणे आणि कचराकुंड्या वापरा.
• पाण्याचा असामान्य रंग, वास किंवा त्यात काही वाहताना दिसल्यास अधिकाऱ्यांना कळवा.

सुरक्षा मार्गदर्शक सूचना पाहा.

नाशिक-त्र्यंबकेश्वर कुंभमेळा प्राधिकरण (NTKMA) ही महाराष्ट्र शासनाने महाराष्ट्र सिंहस्थ कुंभमेळा अधिनियम, 2025 अंतर्गत स्थापन केलेली संस्था असून ती सिंहस्थ कुंभमेळा 2027 च्या तयारीचे नियोजन, समन्वय आणि देखरेख करते. शासकीय विभाग, स्थानिक स्वराज्य संस्था, आखाडे आणि इतर भागीदारांसोबत पायाभूत सुविधा, स्वच्छता, सुरक्षा, वाहतूक, डिजिटल सेवा आणि भाविकांना मदत हे तिचे काम आहे. नाशिक विभागाचे आयुक्त तिचे अध्यक्ष आहेत आणि कुंभमेळा आयुक्त सदस्य सचिव. NTKMA विषयी हे पान पाहा.

कुंभमेळा आयुक्त कार्यालय, नाशिक-त्र्यंबकेश्वर कुंभमेळा प्राधिकरण, जुनी जिल्हा परिषद इमारत, त्र्यंबक नाका, नाशिक – 422 001.

• दूरध्वनी: 0253 2977374
• ई-मेल: kumbhmela.2027@mah.gov.in, mahakumbhanashik@gmail.com

आपत्कालीन परिस्थितीत 112 वर संपर्क साधा. संपर्क साधा हे पान पाहा.

शासकीय अधिनियम व नियम / शासन निर्णय (GR) या पानावर NTKMA ज्या शासन निर्णयांनुसार (GR) काम करते ते शासन निर्णय आहेत; त्यांत महाराष्ट्र सिंहस्थ कुंभमेळा अधिनियम, 2025 अंतर्गत NTKMA च्या स्थापनेचाही समावेश आहे. NTKMA विषयी या पानावर तिच्या बैठकांची इतिवृत्ते, कुंभ कामांच्या प्रशासकीय मान्यता, कुंभमेळा आराखडा (पहिली आवृत्ती, अंतरिम) आणि माहिती अधिकार अधिनियमांतर्गत जन माहिती अधिकारी व अपिलीय प्राधिकारी यांच्या नियुक्तीचा आदेश आहे.

NTKMA ने आखाडे, धार्मिक ट्रस्ट, आश्रम आणि इतर पात्र धार्मिक, आध्यात्मिक किंवा सामाजिक संस्थांकडून साधुग्राम भूखंडाच्या आपल्या गरजा सादर करण्यासाठी अर्ज मागवले आहेत. फक्त एकच अर्ज, फक्त एकदाच, ऑनलाइन किंवा ऑफलाइन यांपैकी एका अर्जाद्वारे, इंग्रजी, हिंदी किंवा मराठीत सादर करा; एकापेक्षा जास्त अर्जांचा विचार केला जाणार नाही. शेवटची तारीख 30 नोव्हेंबर 2026, कार्यालयीन वेळ संपेपर्यंत आहे. अर्ज NTKMA विषयी या पानावर आहेत.

NTKMA ने कुंभ खासगी पार्किंगसाठी अर्ज मागवले आहेत. अटी व शर्ती, सूचना आणि स्वारस्याची अभिव्यक्ती (EoI) वाचा, आणि मग ऑनलाइन अर्ज भरा. शेवटची तारीख 16 नोव्हेंबर 2026, कार्यालयीन वेळेपर्यंत आहे. NTKMA विषयी हे पान पाहा.

• Instagram: @ntkma_official, @simhastha.mahakumbh.ind, @simhastha.mahakumbh.mh, @simhastha.mahakumbh.glb
• X (ट्विटर): @NTKMA_official, @s_mahakumbh_IND, @s_mahakumbh_MH, @MahaSimhastha
• YouTube: @official_ntkma
• Facebook: @ntkmaofficial

ही खाती प्रत्येक पानाच्या वरही जोडलेली आहेत. अधिकृत समाज माध्यम दुवे हे पान पाहा.

अधिकृत नाव आणि नवीन बोधचिन्हाचे डिझाइन NTKMA विषयी या पानावरील “सिंहस्थ कुंभमेळा 2027 साठी अधिकृत नाव आणि बोधचिन्ह” या विभागात आहे.

होय. हे संकेतस्थळ इंग्रजी, हिंदी आणि मराठीत आहे: पानाच्या वरच्या भाषा निवडकातून आपली भाषा निवडा. आपला ब्राउझर आपण निवडलेली भाषा लक्षात ठेवतो, आणि पुढच्या भेटीत संकेतस्थळ त्याच भाषेत उघडते. ज्या पानाचे भाषांतर अद्याप प्रसिद्ध झालेले नाही, ते इंग्रजीत दाखवले जाते. हे संकेतस्थळ स्क्रीन रीडरसह काम करते आणि त्यात अक्षरांचा आकार बदलण्याची सोय (A−, A, A+) आहे. सुलभता मार्गदर्शन हे पान पाहा.

छायाचित्र दालनांमध्ये नाशिक आणि त्र्यंबकेश्वर येथील 2015 च्या सिंहस्थाची, रामतीर्थ आणि गोदावरीच्या घाटांची आणि पांडवलेणीची छायाचित्रे आहेत, तसेच भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाच्या संग्रहातील त्र्यंबकेश्वर मंदिराची जुनी छायाचित्रेही. आणखी छायाचित्रे ऐतिहासिक छायाचित्र संग्रहात आहेत.