ज्या भूमीवर प्रभू श्रीरामाची कथा चालते
रामायणाच्या अरण्यकांडात असे वर्णन आहे की वनवासातील तेरा वर्षे पूर्ण झाल्यावर प्रभू श्रीराम, सीता आणि लक्ष्मण अगस्त्य ऋषींच्या सल्ल्याने गोदावरीच्या काठावरील पंचवटी नावाच्या ठिकाणी निवासासाठी आले. येथे त्यांनी पर्णकुटी बांधली. पंचवटी म्हणजे पंच वडांचा वृक्षसमूह, अशी लोकप्रिय व्युत्पत्ती आहे.
या कथेमुळे पंचवटीतील प्रत्येक स्थानाला रामायणाचा स्पर्श लाभला आहे. सीता गुंफा, रामतीर्थ, लक्ष्मण रेखा, तपोवन, काळाराम मंदिर, असे अनेक स्थळ येथे रामायणाच्या आठवणींशी बांधलेले आहेत. वैष्णव भक्तांना हे केवळ तीर्थ नाही, तर प्रभू श्रीरामाच्या सहवासाने पावन झालेली भूमी आहे. म्हणूनच वैष्णव आखाड्यांसाठी रामतीर्थ हे स्नानाचे श्रद्धास्थान ठरले.
म्हणूनच नाशिकला कुंभस्थान म्हणून महत्त्व मिळवून देणाऱ्या घटकांमध्ये पंचवटीचे स्थान सर्वात वर आहे. वैष्णव साधू रामतीर्थात स्नान करतात, कारण हे स्थान प्रभू श्रीरामाच्या वास्तव्याने पावन झाले आहे. या प्रकरणात आपण रामायणातील संबंधित प्रसंग क्रमाने पाहू, मग पंचवटीतील मुख्य स्थळांची ओळख करून घेऊ, आणि शेवटी या श्रद्धेकडे इतिहास आणि साहित्याच्या दृष्टीने कसे पाहता येईल ते पाहू.
"पंचवटी" या नावाचा अर्थ
पंचवटी हा शब्द दोन भागांनी बनला आहे: पंच म्हणजे पाच आणि वटी म्हणजे वृक्षांचे वन, विशेषतः वटवृक्ष. लोकपरंपरेनुसार या परिसरात पाच प्रचंड वडाची झाडे होती, म्हणून त्याचे नाव पंचवटी पडले. आजही पंचवटीत सीता गुंफेजवळ पाच वृक्ष दाखवले जातात.