सिंहस्थ कुंभमेळ्यातील 13 आखाडे
कुंभमेळ्यात सहभागी होणाऱ्या साधूंच्या संघटित समूहांना आखाडा म्हणतात. मूळ अर्थाने आखाडा म्हणजे कुस्ती आणि शस्त्रविद्येचा सराव करण्याची जागा, पण साधू-संन्याशांच्या संदर्भात त्याचा अर्थ साधनेचे, शिक्षणाचे आणि धर्मरक्षणाचे केंद्र असा झाला आहे. अखिल भारतीय आखाडा परिषदेने मान्यता दिलेले तेरा आखाडे कुंभ आणि सिंहस्थातील शाही (आता अमृत) स्नानात भाग घेतात. त्यांच्या स्नानाचा क्रम आणि वेळा आखाडा परिषद आणि प्रशासन मिळून ठरवतात.
या तेरा आखाड्यांपैकी दहा आखाडे शैव आहेत आणि ते दशनामी संन्याशांच्या परंपरेतले असून भगवान शिवाची आणि शिवाशी जोडलेल्या देवतांची उपासना करतात. तीन आखाडे वैष्णव किंवा बैरागी आहेत आणि त्यांचा संबंध विष्णू, विशेषतः श्रीराम आणि हनुमान, यांच्याशी आहे.
ध्वजा: सर्वसाधारण माहिती
सिंहस्थात आखाड्याची धर्मध्वजा हीच त्याची ओळख, प्रतिष्ठा आणि अभिमान मानली जाते. ध्वजा म्हणजे धर्माचे, आखाड्याच्या वर्चस्वाचे आणि इष्टदेवाचे प्रतीक. दिलेल्या माहितीनुसार तेराही आखाडे साधारण बावन्न हात उंच, निलगिरीच्या लाकडाच्या खांबावर आपली ध्वजा उभारतात. तेरा आखाड्यांपैकी दहा शैव आणि तीन वैष्णव आहेत. शैव आखाड्यांच्या ध्वजा प्रामुख्याने भगव्या रंगाच्या असतात, वैष्णवांमध्ये पाच रंगांपासून लाल, पांढरी आणि सोनेरी असे रंग दिसतात, तर उदासीन आखाड्यांच्या ध्वजांमध्ये लाल, मोरपंख आणि पिवळा/बसंती रंग आढळतो. उदासीन ध्वजांवर हनुमानजी आणि पंचदेव समर्पित असतात, असे सर्वसाधारणपणे मानले जाते.