सिंहस्थ कुंभमेळा म्हणजे काय

शब्दाचा अर्थ

"कुंभ" या संस्कृत शब्दाचा अर्थ घडा, कलश किंवा मडके असा आहे. घरातल्या पूजेत, गृहप्रवेशात, लग्नकार्यात आपण जो पाण्याने भरलेला कलश मांडतो, त्यालाही कुंभ म्हणतात. भारतीय परंपरेत कलश हे समृद्धीचे, पूर्णत्वाचे आणि जीवनाचे प्रतीक आहे. त्यात पाणी असते, पाने असतात, वर नारळ असतो; म्हणजे विश्वाचा एक छोटा नमुनाच त्यात मानलेला आहे. "मेळा" म्हणजे मेळावा, भेट, एकत्र जमणे. प्रत्यक्षात त्यामागे अमृताने भरलेल्या कलशाची कथा आहे.

आपल्याला इथे "सिंहस्थ" हाही शब्द वारंवार आढळेल. नाशिक-त्र्यंबकेश्वर आणि उज्जैन येथे हा मेळा गुरू (बृहस्पती) ग्रह सिंह राशीत असताना भरतो, म्हणून त्याला सिंहस्थ असे नाव पडले आहे. महाराष्ट्रात अनेक लोक "कुंभमेळा" आणि "सिंहस्थ" हे शब्द एकाच अर्थाने वापरतात. तांत्रिकदृष्ट्या पाहिले तर कुंभ हे सर्वव्यापी नाव आहे आणि सिंहस्थ हे नाशिक-त्र्यंबकेश्वरच्या कुंभाला दिले जाणारे स्थानिक, ज्योतिषाधारित नाव आहे.

कुठे, किती वर्षांनी, कोणत्या नदीवर?

कुंभमेळा भारतातील चार ठिकाणी भरतो. हरिद्वार येथे गंगेच्या काठावर, प्रयागराज येथे गंगा-यमुना-सरस्वतीच्या संगमावर (सरस्वती ही परंपरेनुसार अदृश्य नदी मानली जाते), उज्जैन येथे क्षिप्रा नदीच्या तीरावर आणि नाशिक-त्र्यंबकेश्वर येथे गोदावरीच्या काठावर. या चारही स्थानांचा मेळा साधारण बारा वर्षांतून एकदा येतो. मात्र चारही ठिकाणी एकाच वर्षी तो होत नाही. गुरू, सूर्य आणि चंद्र यांच्या स्थितीनुसार चारही स्थानांचे क्रम ठरतात, त्यामुळे साधारण दर तीन वर्षांनी कुठे ना कुठे कुंभ भरतो आहे असे दिसते.

बारा वर्षांचा हा काळ का? याचे एक उत्तर खगोलीय आहे. गुरू ग्रहाला सूर्याभोवती एक फेरी पूर्ण करायला सुमारे अकरा वर्षे अकरा महिने लागतात. म्हणजे तो प्रत्येक राशीत साधारण एक वर्ष राहतो आणि बारा राशींचा फेरा बारा वर्षांच्या जवळपास पूर्ण होतो. दुसरे उत्तर पौराणिक आहे: अमृतासाठी देव आणि दानव यांच्यात बारा दिव्य दिवस युद्ध चालले आणि देवांचा एक दिवस म्हणजे मानवांची एक वर्ष, असे परंपरा सांगते. दोन्ही उत्तरे एकमेकांशी जुळतात आणि म्हणून बारा हा आकडा कुंभाशी कायमचा जोडला गेला.

चारही कुंभस्थानांचा एकत्र आढावा पुढील तक्त्यात सोप्या स्वरूपात मांडला आहे.

हा तक्ता पाहिल्यावर एक गोष्ट लक्षात येते: गुरू सिंह राशीत असणे हे नाशिक-त्र्यंबकेश्वर आणि उज्जैन या दोन्ही ठिकाणी समान आहे. म्हणूनच या दोन्ही शहरांचे मेळे साधारण एकाच वर्षाच्या आसपास येतात, आणि पूर्वीही अनेक वेळा साधूंनी एकाच हंगामात उज्जैन आणि नाशिक-त्र्यंबकेश्वर अशा दोन्ही ठिकाणी जाण्याचे नियोजन केले आहे. फरक फक्त इतकाच की सूर्याची स्थिती वेगळी असल्याने उज्जैनचा मेळा वैशाख-चैत्रात (वसंत ऋतूत) तर नाशिक-त्र्यंबकेश्वरचा श्रावण-भाद्रपदात (पावसाळ्यात) साजरा होतो. म्हणजे दोन्ही कुंभ एकाच ग्रहावर आधारित असले तरी त्यांचा ऋतू, वातावरण आणि अनुभव वेगळा असतो.

युनेस्कोची मान्यता

डिसेंबर 2017 मध्ये युनेस्कोने कुंभमेळ्याचा समावेश "मानवतेचा अमूर्त सांस्कृतिक वारसा" (Intangible Cultural Heritage of Humanity) या प्रतिनिधिक यादीत केला. अमूर्त वारसा म्हणजे इमारती किंवा शिल्पे नव्हेत, तर परंपरा, ज्ञान, कौशल्ये आणि जिवंत प्रथा. कुंभमेळ्यात पाहिले तर हे पूर्ण लागू पडते.

साधू आणि आखाड्यांची भूमिका

कुंभमेळा म्हटला की डोळ्यांसमोर सर्वप्रथम येतात ते साधू, अंगाला भस्म लावलेले, जटाधारी, हातात त्रिशूल आणि चिमटा. त्यांची सेना घेऊन निघणारी भव्य मिरवणूक म्हणजे अनेक वाचकांसाठी कुंभाचे मुख्य दृश्य असते. या साधूंचे संघटन "आखाडे" या नावाने ओळखले जाते. आखाडा हा शब्द मूळचा कुस्तीच्या मैदानाचा. पण साधुपरंपरेत त्याचा अर्थ शस्त्र आणि शास्त्र दोन्हींचे प्रशिक्षण देणारा मठीय संघ असा झाला.

इतिहासकार सांगतात की मध्ययुगीन काळात, विशेषतः मुघल व त्यानंतरच्या काळात, यात्रेकरूंचे आणि मठांचे रक्षण करण्यासाठी साधुसंघांनी लढाऊ स्वरूप धारण केले. पुढे ब्रिटिश काळापर्यंत मेळ्यातील व्यवस्था, कर, सुरक्षा आणि स्नानक्रम ठरवण्यात आखाड्यांचा महत्त्वाचा वाटा राहिला. आज साधारणपणे तेरा मान्यताप्राप्त आखाडे आहेत: दहा शैव आणि तीन वैष्णव (बैरागी).

नाशिक-त्र्यंबकेश्वर सिंहस्थ मेळा: एक वेगळा स्वर

चार कुंभस्थानांपैकी नाशिक-त्र्यंबकेश्वरची काही खास वैशिष्ट्ये आहेत. येथे दोन ठिकाणी स्नान होते: नाशिक शहरातील पंचवटी भागातील रामतीर्थ, आणि सुमारे तीस किलोमीटर अंतरावरील त्र्यंबकेश्वरमधील कुशावर्त तीर्थ. परंपरेने शैव साधू त्र्यंबकेश्वरला आणि वैष्णव साधू नाशिकच्या रामतीर्थाला स्नान करतात.

नाशिक हे रामायणाशी निगडित स्थान आहे. वनवासात श्रीराम, सीता आणि लक्ष्मण यांचे वास्तव्य गोदावरीतीरी पंचवटीत झाले. त्र्यंबकेश्वर हे बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे आणि गोदावरीचे उगमस्थान ब्रह्मगिरी पर्वताजवळ आहे. त्यामुळे नाशिक-त्र्यंबकेश्वरच्या कुंभात शैव आणि वैष्णव परंपरा, रामायणाची स्मृती आणि नदीचा उगम असे सर्व धागे एकत्र दिसतात. हे वैशिष्ट्य इतर कुंभस्थानांपेक्षा वेगळे ठरते.

कुंभ आणि कल्पवास

कुंभाशी जोडलेली आणखी एक जुनी परंपरा म्हणजे कल्पवास. कल्पवास म्हणजे मेळ्याच्या काळात नदीकाठी राहून साधेपणाने जीवन जगणे, दिवसातून ठरावीक वेळा स्नान करणे, एकभुक्त राहणे, जप-ध्यान करणे, आणि दान-धर्म करणे. प्रयागराजच्या माघ मेळ्यात ही प्रथा विशेष प्रसिद्ध आहे. नाशिकमध्येही काही भाविक आणि साधू संपूर्ण पर्वकाळात गोदातीरी निवास करण्याचे व्रत घेतात.