मंदिरांची यादी आणि महत्त्व

पंचवटीतील मुख्य स्थळे

आज पंचवटी हा नाशिकचा सर्वात जिवंत भाग आहे. गोदावरीच्या उत्तर किनाऱ्यावर पसरलेल्या या भागात गल्ल्यांचे जाळे, जुने वाडे आणि मंदिरे यांची दाटी आहे. येथील प्रमुख स्थळांचा परिचय असा.

रामतीर्थ. गोदावरीच्या पात्रात बांधलेले हे दगडी कुंड पंचवटीचे हृदय आहे. परंपरेनुसार वनवासातील काळात राम आणि सीता येथे स्नान करत असत. काही स्थानिक कथा सांगतात की रामाने आपल्या पिता दशरथाचे अंत्यविधीसंबंधी कर्म येथे केले, जरी वाल्मीकी रामायणात त्याचा थेट उल्लेख नाही. कुंडाला "अस्थिविलय कुंड" असेही म्हटले जाते, कारण येथे विसर्जित केलेल्या अस्थी लवकर पाण्यात विरघळतात, अशी श्रद्धा आहे. अनेक कुटुंबे आपल्या दिवंगत आप्तांच्या अस्थी येथे विसर्जित करतात. कुंडाभोवती घाट, लहान मंदिरे आणि पुरोहितांचे ठिय्ये आहेत. वैष्णव आखाडे सिंहस्थात येथे अमृतस्नान करतात.

सीता गुंफा. पंचवटीतील पाच वडाच्या झाडांजवळ एक लहान गुहा आहे, जिला सीता गुंफा म्हणतात. अरुंद पायऱ्यांनी उतरून तिथे जावे लागते आणि आत राम, सीता व लक्ष्मण यांच्या मूर्ती आहेत. परंपरा सांगते की सीता येथे शिवाची पूजा करीत असे, आणि गुहेच्या एका भागात शिवलिंगाची उपासना होते. याच गुहेजवळून रावणाने सीतेचे हरण केले, असे स्थानिक सांगतात. ही गुहा सुमारे अडीच फूट रुंद दरवाजाने आत जाणारी असल्याने गर्दीच्या वेळी तेथे जाणे कठीण होते. म्हणून प्रशासनाला या ठिकाणी विशेष नियोजन करावे लागते.

काळाराम मंदिर. पंचवटीचे सर्वात प्रसिद्ध मंदिर म्हणजे काळाराम मंदिर. काळ्या पाषाणात घडवलेली श्रीरामाची मूर्ती येथे आहे, म्हणून नाव काळाराम. सीता आणि लक्ष्मण यांच्या मूर्तीही गर्भगृहात आहेत. मंदिराची उभारणी सरदार रंगराव ओढेकर यांनी सुमारे 1788 च्या आसपास केली, आणि तिला सुमारे बारा वर्षे लागली, असे सांगितले जाते. परंपरा सांगते की ओढेकर यांना स्वप्नात दृष्टांत झाला की गोदावरीच्या पात्रात काळ्या रामाची मूर्ती आहे. त्यांनी शोध घेतला आणि गोदावरीत मूर्ती सापडली, ती त्यांनी मंदिरात प्रतिष्ठापित केली. आणखी एक कथा अशी की जुन्या आक्रमणांच्या काळात ब्राह्मणांनी मूर्ती संरक्षणासाठी नदीत टाकली होती. मंदिराला चौऱ्याऐंशी स्तंभ असल्याचा आणि गर्भगृहापर्यंत चौदा पायऱ्या असल्याचा उल्लेख मिळतो, ज्या रामाच्या चौदा वर्षांच्या वनवासाचे प्रतीक सांगितल्या जातात. रामनवमी, दसरा आणि चैत्र शुद्ध पाडवा हे येथील प्रमुख उत्सव आहेत.

या मंदिराचा सामाजिक इतिहासही महत्त्वाचा आहे. 1930 मध्ये डॉ. आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखाली या मंदिरात अस्पृश्य म्हटल्या जाणाऱ्या बांधवांच्या प्रवेशासाठी सत्याग्रह झाला. 2 मार्च 1930 रोजी आंदोलन सुरू झाले, आणि 9 एप्रिल 1930 रोजी रामनवमीच्या रथयात्रेदरम्यान संघर्ष उफाळला. हा सत्याग्रह पुढे 1935 पर्यंत चालला. या इतिहासामुळे काळाराम मंदिर केवळ धार्मिक नव्हे तर सामाजिक समतेच्या लढ्याचेही प्रतीक बनले आहे.

गोरा राम मंदिर आणि इतर. काळाराम मंदिराच्या जवळच गोरा राम मंदिर आहे, जिथे रामाची पांढऱ्या शुभ्र रंगाची मूर्ती आहे. त्यामुळे "काळा राम" आणि "गोरा राम" असे जोडनाव प्रचलित झाले. त्याशिवाय जवळच कपालेश्वर महादेव मंदिर आहे, जे नाशिकच्या सर्वात जुन्या शिवमंदिरांपैकी एक मानले जाते. या मंदिराबद्दल एक प्रसिद्ध लोकश्रद्धा आहे की इतर शिवमंदिरांसमोर नंदी असतो, पण इथे नंदी नाही. कथा अशी सांगितली जाते की ब्रह्महत्येचे पाप निवारण करण्यासाठी शिवाने येथे वास्तव्य केले आणि नंदीला गुरू मानून तो रामतीर्थाजवळ बसला. या कथेचे पाठभेद आहेत, आणि काही स्थानिक स्रोत मंदिरासमोर नंदीची मूर्ती असल्याचेही नमूद करतात; त्यामुळे वाचकाने प्रत्यक्ष भेटीतच याचा अनुभव घ्यावा.

तपोवन आणि लक्ष्मण मंदिर. पंचवटीच्या उत्तरेला तपोवन हे जंगल आहे, जिथे लक्ष्मणाने शूर्पणखेचे नाक कापले असे सांगितले जाते. तपोवनात लक्ष्मणाचे मंदिर, कपिला-गोदावरी संगम आणि अनेक छोटी मंदिरे आहेत. सिंहस्थासाठी साधुग्राम तपोवन परिसरात उभारण्याचे नियोजन असून तेथील जुन्या झाडांना हात लावला जाणार नाही असे आयुक्तांनी साधूंना सांगितले, असे वृत्त आहे.

सुंदरनारायण आणि नारोशंकर. सुंदरनारायण मंदिर विष्णूंना समर्पित असून 1756 मध्ये बांधले गेले. असे सांगितले जाते की दरवर्षी 21 मार्चच्या आसपास सूर्याचे किरण थेट मूर्तीवर पडतील अशी त्याची रचना आहे. त्याच्या कथेत जालंधर राक्षस आणि त्याची पत्नी वृंदा यांचा संदर्भ आहे. नारोशंकर मंदिर 1747 मध्ये बांधले गेले आणि त्याची घंटा वसईच्या विजयाची आठवण म्हणून लावली आहे असे सांगितले जाते.