नाशिक-त्र्यंबकेश्वर कुंभाची ऐतिहासिक कालरेषा

एखाद्या परंपरेचा इतिहास लिहिताना तीन प्रकारच्या नोंदी हाताळाव्या लागतात: पुराणकथा, लिखित दस्तऐवज आणि लोकस्मृती. नाशिकच्या कुंभाच्या बाबतीत हे तिन्ही प्रकार एकमेकांत मिसळलेले दिसतात. पुराणांत गोदावरीचे माहात्म्य आहे, पण त्यात "नाशिक कुंभ" असा शब्द नाही. मुघल कालखंडातील फारसी ग्रंथांत त्र्यंबकच्या मेळ्याचा उल्लेख आहे, पण तो "कुंभ" म्हणून नाही. पेशवाईच्या कागदपत्रांत आखाड्यांच्या स्नानक्रमाचे निर्णय सापडतात. ब्रिटिश गॅझेटियरमध्ये यात्रेच्या बंदोबस्ताच्या नोंदी आहेत. आणि गेल्या पन्नास वर्षांतील घटनांचे साक्षीदार आजही जिवंत आहेत.

एक उपयुक्त साधन: सिंहस्थ वर्षे कशी ओळखायची?

कुंभाचा कालक्रम मांडताना प्रथम एक प्रश्न येतो: कोणत्या वर्षी नाशिकमध्ये सिंहस्थ झाला असेल? ऐतिहासिक नोंदी सर्व वर्षांच्या उपलब्ध नसतात. पण गुरू सिंह राशीत केव्हा आला हे खगोलीय गणिताने मागे जाऊनही काढता येते. तसे गणित केल्यावर मागील अडीचशे वर्षांतील सिंहस्थ वर्षांची यादी मिळते. ती नोंदींशी जुळवून पाहिली तर काही रंजक गोष्टी समोर येतात.