कुंभमेळ्याची सर्व तयारी, सर्व गणित आणि सर्व मिरवणुका शेवटी एका लहानशा कृतीकडे घेऊन जातात: माणूस नदीत उतरतो, हातात पाणी घेतो, काही क्षण मन शांत करतो, आणि स्नान करतो. बाहेरून पाहणाऱ्याला हे साधे वाटू शकते. आंघोळ तर आपण रोजच करतो, मग नदीतली ही आंघोळ वेगळी का? या प्रश्नाचे उत्तर शोधणे म्हणजे भारतीय अध्यात्मातील पाण्याचे स्थान समजून घेणे आहे.
कुंभातील मध्यवर्ती कृती म्हणजे स्नान. परंपरेनुसार या विशेष योगात नदीचे पाणी अधिक पुण्यदायी होते, आणि त्यात स्नान केल्याने पापक्षालन होते, असे मानले जाते. काही भाविक याला मोक्षाचा मार्ग मानतात; काही जण याला फक्त मनःशुद्धी, पितृस्मरण आणि कृतज्ञता प्रकट करण्याची संधी समजतात. स्नानानंतर दान, जप, ध्यान आणि साधुसंतांचे दर्शन हे नेहमीचे क्रम असतात.
वेदकाळापासूनचे पाणी
भारतीय परंपरेत पाण्याला केवळ भौतिक द्रव्य मानलेले नाही. ऋग्वेदात "आपः" म्हणजे जलदेवतांचे स्वतंत्र सूक्त आहे, ज्यात पाण्याला सुखदायी, आरोग्यदायी आणि पवित्र करणारे म्हटले आहे. पाणी शरीर धुते, पण त्याचबरोबर पापही धुते, ही कल्पना वेदकालीन आहे. धर्मशास्त्रांत स्नानाचे अनेक प्रकार सांगितले आहेत. नित्यस्नान म्हणजे रोज सकाळी करायचे, नैमित्तिक स्नान म्हणजे ग्रहण, संक्रांत, अमावास्या, पौर्णिमा अशा विशेष निमित्तांवर करायचे, आणि काम्यस्नान म्हणजे विशिष्ट इच्छेच्या पूर्ततेसाठी करायचे. कुंभातील स्नान मुख्यत्वे नैमित्तिक आणि काही प्रमाणात काम्य मानले जाते, कारण ते ठरावीक पर्वकाळात आणि पुण्यसंचयाच्या हेतूने केले जाते.
स्नानाबरोबर संकल्प करणे हीदेखील एक जुनी पद्धत आहे. संकल्प म्हणजे आपण कोण आहोत, कोणत्या ठिकाणी, कोणत्या काळात, कोणत्या हेतूने ही कृती करत आहोत हे उच्चारून घोषित करणे. तो एक प्रकारचा मानसिक करार असतो, ज्यामुळे साध्या कृतीला उद्देश आणि गांभीर्य येते. आजच्या मानसशास्त्राच्या भाषेत सांगायचे तर संकल्प म्हणजे हेतू निश्चित करणे, आणि हेतू नक्की झाला की अनुभवाचा खोलपणा वाढतो.