त्र्यंबकेश्वर हे ठिकाण दोन कारणांनी प्रसिद्ध आहे. एक म्हणजे येथील शिवमंदिर, जे बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक मानले जाते. दुसरे म्हणजे गोदावरीचा उगम.
ज्योतिर्लिंग म्हणजे काय?
भारतीय शैव परंपरेत शिवाची उपासना अनेक रूपांत होते, पण त्यातील सर्वात प्रतिष्ठित रूप म्हणजे ज्योतिर्लिंग. "ज्योती" म्हणजे प्रकाश आणि "लिंग" म्हणजे प्रतीक, चिन्ह. ज्योतिर्लिंग म्हणजे शिवाचे प्रकाशरूप प्रतीक. शिवपुराणात बारा ज्योतिर्लिंगांचा उल्लेख आहे, आणि त्यांची नावे भारतातील वेगवेगळ्या भागांतील पवित्र स्थानांशी जोडली गेली आहेत. ती अशी: गुजरातमधील सोमनाथ, आंध्र प्रदेशातील श्रीशैलमचे मल्लिकार्जुन, मध्य प्रदेशातील उज्जैनचे महाकालेश्वर आणि ओंकारेश्वर, उत्तराखंडातील केदारनाथ, महाराष्ट्रातील भीमाशंकर, उत्तर प्रदेशातील काशी विश्वनाथ, महाराष्ट्रातील त्र्यंबकेश्वर, झारखंडमधील वैद्यनाथ, गुजरातमधील नागेश्वर, तमिळनाडूतील रामेश्वरम आणि महाराष्ट्रातील घृष्णेश्वर.
यादीत महाराष्ट्राचे वर्चस्व लक्षणीय आहे: भीमाशंकर, त्र्यंबकेश्वर आणि घृष्णेश्वर हे तीन ज्योतिर्लिंग (काही परंपरेत औंढा नागनाथ आणि परळी वैजनाथ यांवरही दावा केला जातो) याच राज्यात आहेत. बारा ज्योतिर्लिंगांच्या दर्शनाची यात्रा हा अनेक शिवभक्तांचा जीवनभराचा संकल्प असतो. त्यात त्र्यंबकेश्वरचे स्थान विशेष आहे, कारण येथे ज्योतिर्लिंग आणि गोदावरीचा उगम एकत्र आहेत, आणि कुंभासारख्या सोहळ्याचा आधारही आहे.
त्र्यंबकेश्वर मंदिरातील लिंगाचे वैशिष्ट्य असे की ते उंच उभे नसून जमिनीतील एका खळग्यात आहे, आणि त्यात तीन लहान लिंगसदृश उंचवटे आहेत, जे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांचे प्रतीक मानले जातात. "त्र्यंबक" या शब्दाचा अर्थ तीन डोळ्यांचा, म्हणजे शंकर.
मंदिराच्या अगदी जवळच कुशावर्त तीर्थ आहे, ज्याला गोदावरीच्या प्रवाहाचे दृश्य उगमस्थान मानले जाते. कुंडाभोवती दगडी मंडप आहे आणि त्याची आजची रचना इंदूर संस्थानातील सरदार रावसाहेब पारनेरकर यांनी बांधली, असा उल्लेख मिळतो. कुंभमेळ्यात शैव साधू येथेच स्नान करतात.