नदी ही संस्कृतीची मातृभूमी
नदीकिनाऱ्यांवरच संस्कृती जन्माला येतात, हे इतिहासाचे पहिले पाठ आहे. सिंधू, गंगा, नाईल आणि टिग्रिस यांच्या काठावर प्राचीन संस्कृती बहरल्या. दख्खनच्या पठारावर हेच श्रेय गोदावरीला जाते. तिच्या खोऱ्यात शेतीचे पहिले प्रयोग झाले, व्यापारी मार्ग विकसित झाले, मंदिरे बांधली गेली, संतांनी अभंग रचले, आणि राजांनी राजधान्या वसवल्या. कुंभमेळ्याच्या कथेत नदी ही केवळ पार्श्वभूमी नसून मुख्य पात्र आहे.
नदीची सांस्कृतिक रेखा
हा प्रवास नकाशावर आखला तर एक सांस्कृतिक रेषा दिसते: त्र्यंबकेश्वर (शैव), नाशिक (रामायण आणि वैष्णव), पैठण (सातवाहन आणि संत एकनाथ), नांदेड (शीख), बासर (विद्येची देवी), भद्राचलम (राम), राजमुंद्री (कला आणि शिक्षण), आणि अंतर्वेदी (सागरसंगम). या रेषेवर वेगवेगळ्या भाषांचे, पंथांचे आणि कलांचे अनेक थर आहेत. म्हणून काही अभ्यासक गोदावरीला "सांस्कृतिक महामार्ग" म्हणतात, कारण ती मराठी, हिंदी, तेलुगू आणि इतर भाषिक समाजांना एका नाळेने जोडते.