स्मारकांची वर्णने ASI च्या औरंगाबाद मंडळाच्या अखत्यारीतील स्मारकांविषयी ASI ने दिलेल्या माहितीचा संक्षेप आहेत. यांपैकी तीन स्मारके नाशिक जिल्ह्यात आहेत, त्यात त्र्यंबकेश्वर मंदिराचाही समावेश आहे; उरलेली चार छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यात आहेत. तिथला प्रवास लांबचा असल्याने त्याचे स्वतंत्र नियोजन करणे चांगले. नाशिक जिल्ह्यातील पर्यटनस्थळे आणि महत्त्वाची ठिकाणे नाशिक जिल्हा प्रशासनाच्या संकेतस्थळावरून घेतली आहेत.
अमृत स्नानाच्या दिवसांच्या आसपास रस्त्यांवर सर्वाधिक गर्दी असते, त्यामुळे पर्यटनाचे नियोजन इतर दिवशी करा; तारखांसाठी स्नान दिनदर्शिका पाहा. नाशिक आणि त्र्यंबकेश्वरमधील मंदिरे आणि घाटांसाठी मंदिरांची यादी आणि महत्त्व आणि घाटांची यादी आणि महत्त्व पाहा.
नाशिकच्या परिसरात
पांडवलेणी, नाशिक
- ठिकाण: नाशिक, शिलालेखांत त्रिरश्मी म्हटलेला डोंगर
- काळ: इ.स.पू. दुसरे शतक ते इ.स. तिसरे शतक
- वैशिष्ट्य: सातवाहन व क्षत्रप शिलालेख असलेली 24 बौद्ध कातळकोरीव लेणी
स्थानिक पातळीवर पांडवलेणी म्हणून ओळखला जाणारा चोवीस उत्खननांचा हा समूह एका डोंगराच्या उत्तर बाजूवर लांब रांगेत खोदलेला आहे; येथील शिलालेखांत या डोंगराला त्रिरश्मी म्हटले आहे. ही लेणी इ.स.पू. दुसऱ्या शतकापासून इ.स. तिसऱ्या शतकापर्यंतच्या कातळकोरीव स्थापत्याचे दर्शन घडवतात. जवळजवळ सर्व लेणी सुरुवातीच्या काळातील असून ती हीनयान पंथाने खोदली आहेत, आणि त्यांत उपासनेसाठी बुद्धाची कोणतीही प्रतिमा नाही; सातवाहन आणि क्षहरात, म्हणजेच क्षत्रप, यांच्या राजवटीतील येथील अनेक शिलालेख मोठ्या ऐतिहासिक महत्त्वाचे आहेत. लेणे क्र. 18 हे चैत्यगृह (प्रार्थनागृह) सर्वांत प्राचीन आहे; उरलेली लेणी विहार (भिक्षूंची निवासस्थाने) आहेत. त्यांपैकी सर्वांत मोठ्या, लेणे क्र. 3 म्हणजेच गौतमीपुत्र लेण्यात, सर्वांत बलशाली सातवाहन राजाची माता गौतमी बलश्री हिचे शिलालेख आहेत.
Google Maps मध्ये उघडा (नवीन टॅबमध्ये उघडेल)
गोंदेश्वर महादेव मंदिर, सिन्नर
- ठिकाण: सिन्नर, नाशिक जिल्हा
- काळ: इ.स. बाराव्या शतकाची सुरुवात
- वैशिष्ट्य: नागर शैलीतील शिवाचे पंचायतन मंदिर, दख्खनमधील उत्तम जतन झालेल्या मंदिरांपैकी एक
हे मंदिर यादव राजपुत्र राव गोविंद याने इ.स. बाराव्या शतकाच्या सुरुवातीला बांधले, असे सांगितले जाते. दख्खनमधील नागर शैलीतील सर्वांत परिपूर्ण आणि उत्तम जतन झालेल्या मंदिरांपैकी हे एक आहे. हे पंचायतन मंदिर आहे: शिवाला समर्पित मुख्य मंदिराच्या चारही कोपऱ्यांवर विष्णू, गणपती, सूर्य आणि पार्वती यांची उपमंदिरे आहेत; ही सर्व तटबंदीने वेढलेल्या आवारात एका उंच जोत्यावर आहेत, आणि नंदीसाठी स्वतंत्र मंडप आहे. बाह्य भिंतींवर रामायणातील प्रसंग आणि देव-देवता, नर्तक व अप्सरा यांची शिल्पे आहेत. ASI च्या शब्दांत, या मंदिराचे खरे सौंदर्य त्याच्या रचनेच्या सममितीत आणि भव्यतेत आहे.
Google Maps मध्ये उघडा (नवीन टॅबमध्ये उघडेल)
त्र्यंबकेश्वर मंदिर, त्र्यंबक
- ठिकाण: त्र्यंबक, नाशिक जिल्हा
- काळ: अठरावे शतक
- वैशिष्ट्य: शिवाच्या बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक
भगवान शंकराला समर्पित त्र्यंबकेश्वर मंदिर हे भारतातील बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे. ते तिसरे पेशवे बाळाजी बाजीराव यांनी बांधले आणि इंदूरच्या अहिल्याबाई होळकर यांनी त्याचा जीर्णोद्धार केला; ही दोन्ही कामे अठराव्या शतकात झाली. चार प्रवेशद्वारे असलेल्या तटबंदीने वेढलेल्या, दगडी फरसबंदीच्या प्रांगणात हे मंदिर उभे आहे, आणि त्याच्यासमोर कोरीव नंदीमंडप व दीपमाळ आहेत. बेसॉल्ट दगडात बांधलेल्या या मंदिरात निवडक ठिकाणी संगमरवराचा वापर केला आहे, आणि त्याचा बाह्य भाग मानवी आकृती, प्राणी, फुले आणि वेलबुट्टीच्या कोरीवकामाने समृद्ध आहे. येथील लिंगात एक पोकळ खळगा असून त्याच्या खालून पाणी थेंब-थेंब पाझरते. पेशव्यांच्या आश्रयाखाली बहरलेल्या मराठा स्थापत्याचा दर्जा आणि डौल हे मंदिर दर्शवते.
नाशिक जिल्ह्यातील पर्यटनस्थळे
नाशिक जिल्हा प्रशासनाच्या संकेतस्थळावर ही पर्यटनस्थळे दिलेली आहेत.
सर्वधर्मीय मंदिर, तपोवन
प्रभू रामचंद्रांच्या वास्तव्याने पावन झालेल्या पंचवटीतील तपोवन परिसरातील सर्वधर्मीय मंदिर आता सर्व स्तरांतील भाविकांचे लक्ष वेधून घेत आहे. प्रभू राम, लक्ष्मण आणि सीता यांनी आपल्या 14 वर्षांच्या वनवासातील बहुतांश काळ गोदावरी परिसरात घालवला, आणि त्यांच्या जीवनातील काही प्रसंग या मंदिरात राम दरबाराच्या माध्यमातून दाखवले आहेत. गोदावरी आणि कपिला नद्यांच्या संगमाजवळ, लक्ष्मणाने शूर्पणखेचे नाक कापले ते ठिकाण म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या जागेशेजारी हे मंदिर आहे. तपोवन या प्रसिद्ध धार्मिक स्थळी येणाऱ्या प्रत्येक भाविकासाठी हे मंदिर आकर्षणाचे केंद्र आहे, आणि येथे येणाऱ्यांची संख्या दिवसेंदिवस वाढत आहे.
हिंदू, मुस्लिम, शीख, ख्रिश्चन किंवा पारशी होण्याआधी आपण सर्व माणसे आहोत. मानवता हाच आपला खरा धर्म, हा संदेश या मंदिरातील सर्व धर्मांचे प्रतीक आहे. शूर्पणखेचे नाक कापणे, सीताहरण, शबरीने प्रभू रामचंद्रांना बोरे खाऊ घालणे आणि धाकटे बंधू भरत प्रभू रामांच्या पादुका घेऊन जाणे असे प्रसंग लोकांचे लक्ष वेधून घेतात. याशिवाय श्री गणेश, दुर्गा, राधाकृष्ण, लक्ष्मी नारायण, विठ्ठल रुक्मिणी, संत माउली ज्ञानेश्वर, गुरु नानकदेवजी, जगद्गुरू संत तुकाराम महाराज, गौतम बुद्ध, महावीर स्वामी, जगन्नाथ धाम, श्री हंसजी महाराज आणि माता राजराजेश्वरी देवी यांच्या मूर्ती, कोदंडधारी (धनुर्धारी) श्रीराम आणि महाबली रामभक्त हनुमानाच्या प्रसन्न मूर्तीसह, भाविकांचे लक्ष वेधून घेतात.
मांगी तुंगी मंदिर
- विमानाने: सर्वांत जवळचे विमानतळ ओझर येथील नाशिक आंतरराष्ट्रीय विमानतळ असून ते शहराच्या मध्यापासून सुमारे 24 किमी अंतरावर आहे.
- रेल्वेने: सर्वांत जवळचे रेल्वे स्थानक नाशिक रोड, सुमारे 130 किमी अंतरावर.
- रस्त्याने: रस्त्याने उत्तम जोडलेले; नाशिक शहरापासून सुमारे 125 किमी.
मांगी तुंगी मंदिर नाशिकपासून 125 किमी अंतरावर, सटाणा तालुक्यात आहे. मांगी हे पश्चिमेकडील शिखर समुद्रसपाटीपासून 4,343 फूट उंच आहे, तर तुंगी हे पूर्वेकडील शिखर समुद्रसपाटीपासून 4,366 फूट उंच आहे.
मांगी तुंगी हे प्रसिद्ध पवित्र तीर्थक्षेत्र आहे. हे सिद्धक्षेत्र आहे, जिथे राम, हनुमान, सुग्रीव, नल, नील, महानील, गव, गवाक्ष आणि इतर अनेक, एकूण 99 कोटी तपस्व्यांनी मोक्ष, म्हणजे संसारातून पूर्ण व अंतिम मुक्ती मिळवली आणि ते सिद्धशिला किंवा मोक्षाला गेले; तिथून कोणीही संसारात परत येत नाही आणि आत्मा अनंत काळ आंतरिक आध्यात्मिक आनंद अनुभवतो. हे पवित्र स्थान प्रभू राम आणि सीता, तसेच भगवान कृष्ण आणि त्यांचे थोरले बंधू बलराम यांच्याशीही संबंधित आहे. भिलवाडी हे मांगी तुंगीचे पायथ्याचे गाव आहे.
पंचवटी
- विमानाने: सर्वांत जवळचे विमानतळ ओझर येथील नाशिक आंतरराष्ट्रीय विमानतळ असून ते शहराच्या मध्यापासून सुमारे 24 किमी अंतरावर आहे.
- रेल्वेने: सर्वांत जवळचे रेल्वे स्थानक नाशिक रोड, सुमारे 10 किमी अंतरावर.
- रस्त्याने: रस्त्याने उत्तम जोडलेले; नाशिक मध्यवर्ती बसस्थानकापासून 3 किमी.
पंचवटी नाशिक शहरात पवित्र गोदावरी नदीच्या डाव्या काठावर आहे.
काळाराम मंदिराजवळ वडाची काही अतिशय जुनी आणि उंच झाडे आहेत; पंचवटीला ज्या पाच वडांमुळे नाव मिळाले, त्यांच्यापासूनच ही झाडे आली, असे मानले जाते: ‘पंचवटी’ हा शब्द पंच, म्हणजे पाच, आणि वटी, म्हणजे वडाचे झाड, यांपासून बनला आहे. सीता गुंफाही येथेच आहे. काळाराम मंदिर, कपालेश्वर मंदिर, गंगा गोदावरी मंदिर, सुंदर नारायण मंदिर, तालकुटेश्वर मंदिर, नीलकंठेश्वर मंदिर, गोराराम मंदिर, मुरलीधर मंदिर, तिळभांडेश्वर मंदिर, बालाजी मंदिर, सांडव्याची देवी मंदिर, विठ्ठल मंदिर, पातालेश्वर मंदिर, नारोशंकर मंदिर, रामतीर्थ, कार्तिकस्वामी मंदिर, दुतोंड्या मारुती, काट्या मारुती मंदिर, पंचमुखी हनुमान मंदिर, भद्रकाली मंदिर आणि कपूरथळा स्मारक पंचवटीत आणि परिसरात आहेत. अनेक मंदिरांमुळे नाशिकला पश्चिम भारताचे बनारस असे नाव मिळाले आहे.
श्री सप्तशृंगी गड, वणी
- विमानाने: सर्वांत जवळचे विमानतळ ओझर येथील नाशिक आंतरराष्ट्रीय विमानतळ असून ते शहराच्या मध्यापासून सुमारे 24 किमी अंतरावर आहे.
- रेल्वेने: सर्वांत जवळचे रेल्वे स्थानक नाशिक रोड, सुमारे 75 किमी अंतरावर.
- रस्त्याने: रस्त्याने उत्तम जोडलेले; नाशिक ते सप्तशृंगी मंदिर रस्त्याने सुमारे 65 किमी.
श्री सप्तशृंगी गड नाशिकपासून 60 किमी अंतरावर, कळवण तालुक्यात आहे.
मंदिर समुद्रसपाटीपासून 4,659 फूट उंचीवर, सात शिखरांनी वेढलेल्या डोंगरावर आहे. महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठांपैकी हे अर्धे शक्तिपीठ मानले जाते. देवीची सुमारे आठ फूट उंच मूर्ती नैसर्गिक खडकात उठावात कोरलेली आहे; देवीला अठरा हात आहेत, प्रत्येक बाजूला नऊ, आणि प्रत्येक हातात वेगळे शस्त्र आहे. सप्तशृंग गड हे देवी भगवतीचे निवासस्थान आहे; सप्तशृंग म्हणजे सात शिंगे, म्हणजेच पर्वतशिखरे. नांदुरी गाव गडाच्या पायथ्याशी आहे. सप्तशृंगी डोंगरावर औषधी गुणधर्म असलेल्या अनेक वनस्पती आहेत, आणि कालीकुंड, सूर्यकुंड आणि दत्तात्रेय कुंड असे अनेक कुंड आहेत. सप्तशृंगाच्या समोर, पूर्वेला, खोल दरीपलीकडे मार्कंडेय डोंगर आहे; हे ऋषी मार्कंडेयांचे निवासस्थान होते, आणि त्यांनी आपल्या हयातीत देवीसाठी पुराणांचे पठण केले व दुर्गा सप्तशती लिहिली, असे म्हणतात. चैत्र आणि अश्विन नवरात्रात येथे मोठ्या यात्रा भरतात.
श्री सोमेश्वर मंदिर
- विमानाने: सर्वांत जवळचे विमानतळ ओझर येथील नाशिक आंतरराष्ट्रीय विमानतळ असून ते शहराच्या मध्यापासून सुमारे 24 किमी अंतरावर आहे.
- रेल्वेने: सर्वांत जवळचे रेल्वे स्थानक नाशिक रोड, सुमारे 15 किमी अंतरावर.
- रस्त्याने: रस्त्याने उत्तम जोडलेले; मध्यवर्ती बसस्थानकापासून सुमारे 6 किमी.
हे मंदिर गंगापूर धरणाच्या वाटेवर, मध्यवर्ती बसस्थानकापासून 8 किमी अंतरावर आहे. हे गोदावरीच्या काठावरील भगवान शिव आणि भगवान हनुमानाचे मंदिर आहे. हा परिसर हिरवाईने नटलेला असून येथील हवामान आल्हाददायक आहे; पर्यटक नदीत पोहण्याचा आणि नौकाविहाराचा आनंद घेतात. सोमेश्वर हे अनेक चित्रपटांच्या चित्रीकरणाचे आवडते ठिकाण राहिले आहे. सोमेश्वरच्या वाटेवर आनंदवल्ली नावाचे गाव आहे; पेशवे आनंदीबाई आणि राघोबादादा तिथे काही काळ राहिले होते, म्हणून त्याला हे नाव पडले. नवशा गणपती मंदिर त्यांनीच बांधले.
रामतीर्थ, नाशिक
- विमानाने: सर्वांत जवळचे विमानतळ ओझर येथील नाशिक आंतरराष्ट्रीय विमानतळ असून ते शहराच्या मध्यापासून सुमारे 24 किमी अंतरावर आहे.
- रेल्वेने: सर्वांत जवळचे रेल्वे स्थानक नाशिक रोड, सुमारे 10 किमी अंतरावर.
- रस्त्याने: शहरातच, नाशिक मध्यवर्ती बसस्थानकापासून 3 किमी.
रामतीर्थ गोदावरीच्या काठावर, मध्यवर्ती बसस्थानकापासून 2 किमी अंतरावर आहे.
हे नाशिकमधील सर्वांत पवित्र स्थान आहे; प्रभू राम येथे स्नान करत असत, अशी श्रद्धा आहे. येथे अस्थी विरघळवणारे अस्थिविलय तीर्थ आहे. सातारा जिल्ह्यातील खटावचे जहागीरदार चित्रराव खटाव यांनी 1696 मध्ये ते बांधले, आणि चौथे पेशवे माधवराव यांच्या मातोश्री गोपिकाबाई यांनी त्याची दुरुस्ती केली. लोक आपल्या दिवंगत नातेवाइकांच्या अस्थी आणून अस्थिविलय कुंडात विसर्जित करतात; पंडित नेहरू, इंदिरा गांधी आणि यशवंतराव चव्हाण यांसारख्या मोठ्या व्यक्तींच्या अस्थीही रामतीर्थात विसर्जित करण्यात आल्या आहेत.
धम्मगिरी विपश्यना केंद्र
- विमानाने: सर्वांत जवळचे विमानतळ ओझर येथील नाशिक आंतरराष्ट्रीय विमानतळ असून ते शहराच्या मध्यापासून सुमारे 24 किमी अंतरावर आहे.
- रेल्वेने: इगतपुरी रेल्वे स्थानक, धम्मगिरीपासून सुमारे 4 किमी.
- रस्त्याने: इगतपुरी मुंबई–आग्रा राष्ट्रीय महामार्गावर आहे.
हे नाशिक जिल्ह्यातील इगतपुरी शहरात आहे; इगतपुरी हे तालुक्याचे मुख्यालयही आहे. इगतपुरी नाशिक–मुंबई रस्त्यावर, नाशिकपासून 45 किमी अंतरावर आहे.
कुशावर्त तीर्थ, त्र्यंबकेश्वर
- विमानाने: सर्वांत जवळचे विमानतळ ओझर येथील नाशिक आंतरराष्ट्रीय विमानतळ असून ते शहराच्या मध्यापासून सुमारे 24 किमी अंतरावर आहे.
- रेल्वेने: सर्वांत जवळचे रेल्वे स्थानक नाशिक रोड, सुमारे 40 किमी अंतरावर.
- रस्त्याने: नाशिकपासून रस्त्याने सुमारे 30 किमी; रस्त्याने उत्तम जोडलेले.
कुशावर्त तीर्थ त्र्यंबकेश्वर शहराच्या मध्यभागी, त्र्यंबकेश्वर ज्योतिर्लिंग मंदिरापासून 400 मीटर अंतरावर आहे.
नैसर्गिक जलस्रोत असलेले हे 21 फूट खोल कुंड 1750 मध्ये बांधण्यात आले. ब्रह्मगिरी डोंगरात गुप्त झाल्यानंतर पवित्र गोदावरी नदी येथे पुन्हा प्रकट होते, असे म्हणतात; म्हणून या तीर्थाचे विशेष पावित्र्य आहे.
श्री काळाराम मंदिर
- विमानाने: सर्वांत जवळचे विमानतळ ओझर येथील नाशिक आंतरराष्ट्रीय विमानतळ असून ते शहराच्या मध्यापासून सुमारे 24 किमी अंतरावर आहे.
- रेल्वेने: सर्वांत जवळचे रेल्वे स्थानक नाशिक रोड, सुमारे 10 किमी अंतरावर.
- रस्त्याने: शहरातच, नाशिक मध्यवर्ती बसस्थानकापासून 3 किमी.
काळाराम मंदिर नाशिक शहरातील पंचवटी परिसरात, मध्यवर्ती बसस्थानकापासून 3 किमी अंतरावर आहे.
शहराच्या सर्व भागांतून मंदिरापर्यंत शहर बस आणि ऑटोरिक्षा मिळतात. प्रभू राम वनवासात ज्या जागी राहिले, त्याच जागी हे मंदिर उभे आहे, अशी श्रद्धा आहे. सरदार रंगराव ओढेकर यांनी 1782 मध्ये जुन्या लाकडी मंदिराच्या जागी ते बांधले; हे काम बारा वर्षे चालले आणि रोज 2,000 लोक त्यावर काम करत होते, असे सांगितले जाते. पश्चिम भारतातील रामाच्या आधुनिक मंदिरांपैकी हे एक उत्कृष्ट मंदिर आहे. घडीव दगडाची सतरा फूट उंच भिंत 245 फूट लांब आणि 105 फूट रुंद अशा नीटनेटक्या आवाराला वेढते. मंदिराचा स्वतंत्र सभामंडप 75 × 31 × 12 फूट असून तो चारही बाजूंनी खुला आहे. प्रभू राम, सीता आणि लक्ष्मण यांच्या उभ्या मूर्ती काळ्या पाषाणाच्या असून सुमारे दोन फूट उंच आहेत. रामनवमीचा उत्सव चैत्रात (मार्च–एप्रिल) साजरा होतो.
महत्त्वाची ठिकाणे
नाशिक जिल्हा प्रशासनाने ही महत्त्वाची ठिकाणेही दिली आहेत.
आर्टिलरी सेंटर, नाशिक रोड
आर्टिलरी सेंटर नाशिक रोडजवळ आहे. नाशिकमध्ये देवळाली कॅन्टोन्मेंट बोर्ड, CAT आणि तोफखाना संग्रहालयही आहे. हे आशियातील सर्वांत मोठे तोफखाना केंद्र आहे. हे तोफखाना केंद्र 1947 मध्ये पाकिस्तानातून येथे हलवण्यात आले. येथे भारतीय सैन्यातील अधिकारी आणि जवानांना प्रशिक्षण दिले जाते, त्यात बोफोर्स तोफेच्या प्रशिक्षणाचाही समावेश आहे.
नाणे संग्रहालय, अंजनेरी
हे नाशिक–त्र्यंबकेश्वर रस्त्यावर, नाशिक शहरापासून सुमारे 20 किमी अंतरावर आहे. या संग्रहालयात भारतीय चलनाच्या इतिहासाचा उत्तम संग्रह आणि सुव्यवस्थित संशोधन आहे. इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ रिसर्च इन न्युमिस्मॅटिक स्टडीज अंतर्गत 1980 मध्ये त्याची स्थापना झाली, आणि आशियातील अशा प्रकारचे हे एकमेव संग्रहालय आहे. संग्रहालयाचा परिसर निसर्गरम्य आहे.
दादासाहेब फाळके स्मारक
हे नाशिक शहरात मुंबई रस्त्यावर (राष्ट्रीय महामार्ग 3), मध्यवर्ती बसस्थानकापासून सुमारे 8 किमी अंतरावर आहे. दादासाहेब फाळके हे शंभर वर्षांहून जुन्या भारतीय चित्रपटसृष्टीमागील महान आणि प्रगतिशील प्रेरणा होते. 30 एप्रिल 1870 रोजी नाशिक येथे जन्मलेल्या दादासाहेबांनी 1913 मध्ये ‘राजा हरिश्चंद्र’ हा पहिला भारतीय चित्रपट तयार केला, आणि 1932 पर्यंत नाशिकमध्ये उभारलेल्या स्टुडिओत 95 चित्रपट आणि 26 लघुपट तयार केले. हे स्मारक त्या महान द्रष्ट्याला वाहिलेली आदरांजली आहे; दादासाहेब फाळके स्मारक ज्ञानवर्धक, श्रद्धापूर्ण आणि विवेकी विकासासाठी कटिबद्ध आहे. इमारतीत ध्यानासाठी जागा, मुख्य सभागृह आणि प्रदर्शन केंद्र आहे, आणि स्मारकात दादासाहेब फाळके यांचे कार्य मांडलेले आहे. हे स्मारक 29 एकरांवर पसरलेले असून येथे बुद्ध स्मारक, उद्यान आणि संगीत कारंजेही आहेत.
गारगोटी खनिज संग्रहालय, सिन्नर
गारगोटी खनिज संग्रहालय सिन्नरच्या माळेगाव औद्योगिक वसाहतीत, नाशिक शहरापासून 28 किमी अंतरावर आहे. सिन्नर हे छोटे पण गजबजलेले शहर या पुरस्कारप्राप्त संग्रहालयासाठी ओळखले जाते. हे जगातील सर्वोत्तम संग्रहालयांपैकी एक असून येथे झिओलाइट्सचा मोठा संग्रह आहे; झिओलाइट्स हे सूक्ष्म-सच्छिद्र स्फटिकी घन पदार्थ असून त्यांच्या समृद्ध रचना हिरे आणि इतर मौल्यवान रत्नांसारख्या असतात. या संग्रहालयाला मिळालेल्या पुरस्कारांत प्राइड ऑफ इंडिया, सरस्वती पुरस्कार आणि सिन्नर गौरव यांचा समावेश आहे. पृथ्वीचा खनिज खजिना, म्हणजे विविध प्रकारचे, आकारांचे, रंगांचे आणि उपयोगांचे खडक, खनिजे आणि स्फटिक प्रदर्शित करणारे गारगोटी हे भारतातील एकमेव संग्रहालय आहे. प्रदर्शनात हिरे, घडवलेले दगड, फिकट हिरवा घनाकृती अपोफिलाइट, पिवळ्या कॅल्साइटचे स्फटिक, निळसर-हिरवा अॅक्वामरीन, कॅव्हनसाइट आणि दुर्मीळ परदेशी खनिजे यांचे नमुने आहेत; ते दोन दालनांत मांडले आहेत: पहिल्या मजल्यावर ‘दख्खनच्या पठारावरील खनिजे’ आणि तळमजल्यावर ‘प्रेस्टिज गॅलरी’. संग्रहालयातील स्मृतिचिन्ह दुकानात हार, खनिजांचे नमुने, रत्नकलेच्या वस्तू, पोस्टकार्ड आणि पोस्टर मिळतात.
दूधसागर धबधबा
हा धबधबा सोमेश्वर मंदिराजवळ, नाशिकपासून 8 किमी अंतरावर असलेले लोकप्रिय सहलीचे ठिकाण आहे. दुधासारख्या शुभ्र पाण्याचा हा 10 मीटरचा प्रपात मनमोहक दृश्य देतो; याच शुभ्र पाण्यामुळे त्याला दूधसागर, म्हणजे ‘दुधाचा सागर’, हे नाव मिळाले. खडकात पायऱ्या कोरलेल्या असल्याने वरपर्यंत सहज जाता येते.
दुगारवाडी धबधबा
दुगारवाडी धबधबा त्र्यंबकेश्वरपासून जव्हार रस्त्यावर 10 किमी अंतरावर, रस्त्यापासून सुमारे दोन किमी आत आहे, आणि नाशिकमधील सर्वांत सुंदर निसर्गस्थळांपैकी एक आहे. साहस आणि निसर्गप्रेमी पावसाळ्याचा जिवंतपणा अनुभवण्यासाठी दुगारवाडीला एक दिवसाची सहल करायला आवडते; पावसाळा हा येथील सौंदर्य पाहण्याचा सर्वोत्तम ऋतू आहे. घनदाट जंगल, धबधबा आणि ताजी हवा, सारेच आकर्षक आहे, आणि शहरी जीवनातील धावपळ, ताण आणि काळज्या विसरायला लावते.
शिर्डी आणि शनि शिंगणापूर
शिर्डी
शिर्डी हे केवळ एक गाव नाही, तर भक्तांसाठी ती श्रद्धेची महानगरी आहे. अहिल्यानगर जिल्ह्यातील हे ठिकाण साई बाबांच्या मुळे पवित्र मानले जाते. भक्तांच्या हृदयात त्यांच्या शिकवणींचा ठसा उमटलेला आहे. साई बाबांची करुणा, प्रेम आणि एकात्मतेची शिकवण आजही लाखो लोकांना प्रेरित करते. शिर्डीतील साई बाबा मंदिर हे या भक्तीस्थळीचं केंद्रबिंदू आहे. दरवर्षी भारतासह संपूर्ण जगभरातून लाखो भाविक इथे येतात. त्यांच्या कृपेचा स्पर्श घेण्यासाठी, त्यांच्या आशीर्वादाचा अनुभव घेण्यासाठी! मंदिरातील समाधी दर्शन, गुरुवारची पालखी, आणि साईंच्या नामस्मरणाने भारावलेलं वातावरण भक्तीचा अद्भुत अनुभव देतं. इथली सकारात्मक ऊर्जा, शांतता आणि भक्तांचा ओढा शिर्डीला अजोड बनवतो. एकदा शिर्डीच्या पवित्र भूमीत आलात की, इथली अनुभूती कायमची मनात कोरली जाते.
कसे पोहोचाल
- रेल्वे मार्ग: शिर्डीसाठी 'साईनगर शिर्डी' हे स्वतंत्र रेल्वे स्थानक उपलब्ध आहे, जे प्रमुख शहरांशी जोडलेले आहे.
- विमान मार्ग: शिर्डीपासून साधारण 14 किमी अंतरावर शिर्डी विमानतळ (काकडी) आहे, जिथे मुंबई, दिल्ली आणि हैदराबादवरून विमाने येतात.
- रस्त्याने: नाशिक (अंदाजे 90 किमी), पुणे (अंदाजे 185 किमी) आणि मुंबई (अंदाजे 240 किमी) येथून रस्तेमार्गे व बसने शिर्डीला सहज पोहोचता येते.
Google Maps मध्ये उघडा (नवीन टॅबमध्ये उघडेल)
श्रीक्षेत्र शनि शिंगणापूर
महाराष्ट्राच्या अहिल्यानगर जिल्ह्यात वसलेले श्रीक्षेत्र शनिशिंगणापूर मंदिर भक्तांसाठी एक अद्वितीय तीर्थक्षेत्र आहे. हे शनिदेवाचे मंदिर न्याय आणि कर्माचे प्रतीक मानले जाते. भारतातील इतर कोणत्याही मंदिरापेक्षा वेगळे, हे मंदिर उघड्या जागेत आहे—मूर्तीसाठी गाभारा नाही आणि छतही नाही आहे. गावकऱ्यांचा दृढ विश्वास आहे की शनिदेवाच्या कृपेने येथे चोरी होत नाही. त्यामुळे लोक निर्धास्तपणे राहतात. श्रद्धाळू येथे येऊन केवळ दर्शन घेतात.
शनिवारच्या दिवशी आणि अमावस्येला येथे भाविकांची मोठी गर्दी होते. दूरदूरवरून भक्त येथे येऊन तेल अभिषेक करतात आणि शनिदेवाची कृपा मिळवतात. हे केवळ एक मंदिर नाही, तर विश्वास आणि भक्तीचा अद्भुत संगम आहे. श्रीक्षेत्र शनिशिंगणापूरला एकदा भेट दिली, की या जागेचे अद्वितीय स्वरूप मनात कायमचे कोरले जाते!
कसे पोहोचाल
- रेल्वे मार्ग: श्रीक्षेत्र शनि शिंगणापूरसाठी सर्वात जवळचे रेल्वे स्थानक अहिल्यानगर (अंदाजे 35 किमी) आहे. ते प्रमुख शहरांशी जोडलेले आहे.
- विमान मार्ग: सर्वात जवळचे विमानतळ शिर्डी विमानतळ (काकडी, अंदाजे 80 किमी) आहे. छत्रपती संभाजीनगर (अंदाजे 90 किमी) आणि पुणे (अंदाजे 160 किमी) येथील विमानतळांवरूनही इथे येता येते.
- रस्त्याने: अहिल्यानगर (अंदाजे 35 किमी), शिर्डी (अंदाजे 70 किमी) आणि पुणे (अंदाजे 160 किमी) येथून रस्तेमार्गे व एसटी बसने श्रीक्षेत्र शनि शिंगणापूरला सहज पोहोचता येते.
छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यात
अजिंठा लेणी
- ठिकाण: अजिंठा गावाजवळ, छ. संभाजीनगर जिल्हा
- काळ: इ.स.पू. दुसरे शतक; बहुतेक लेणी इ.स. पाचव्या ते सहाव्या शतकाच्या मध्यापर्यंत
- वैशिष्ट्य: 30 बौद्ध लेणी आणि त्यांतील चित्रे; युनेस्को जागतिक वारसा स्मारक
जवळच्या अजिंठा गावावरून या लेण्यांना नाव मिळाले आहे. भारतीय कलेचे, विशेषतः चित्रकलेचे, आज टिकून असलेल्या सर्वोत्कृष्ट नमुन्यांपैकी ही लेणी आहेत. वाघोरा नावाच्या ओढ्याकडे पाहणाऱ्या कड्याच्या घोड्याच्या नालेसारख्या वळणात तीस लेणी खोदलेली आहेत; त्यांपैकी पाच चैत्यगृहे असून उरलेली विहार आहेत. सर्वांत प्राचीन लेणी हीनयान टप्प्यातील असून त्यांपैकी लेणे क्र. 10 इ.स.पू. दुसऱ्या शतकातील आहे; पण बहुतेक लेणी गुप्त सम्राटांचे समकालीन असलेल्या वाकाटकांच्या काळात, इ.स. पाचव्या शतकाच्या मध्यापासून सहाव्या शतकाच्या मध्यापर्यंत खोदली गेली. येथील चित्रांचे सर्वोत्तम नमुने लेणे क्र. 1, 2, 16 आणि 17 मध्ये असून त्यांत जातककथा, बुद्धाचे जीवन आणि त्या काळचे सामाजिक जीवन चितारले आहे. युनेस्कोने या लेण्यांना जागतिक वारसा स्मारक म्हणून घोषित केले आहे.
Google Maps मध्ये उघडा (नवीन टॅबमध्ये उघडेल)
वेरूळ लेणी
- ठिकाण: वेरूळ, छ. संभाजीनगर जिल्हा
- काळ: सुमारे इ.स. सहावे ते अकरावे शतक
- वैशिष्ट्य: बौद्ध, ब्राह्मणी आणि जैन लेणी, त्यांत कैलास लेणे; युनेस्को जागतिक वारसा स्मारक
राष्ट्रकूट शिलालेखांत एलापूर नावाने उल्लेख असलेल्या वेरूळची लेणी सुमारे इ.स. सहाव्या ते अकराव्या शतकादरम्यान डेक्कन ट्रॅपच्या बेसॉल्ट खडकात खोदली गेली. पर्यटक प्रामुख्याने पाहतात त्या 34 लेण्यांपैकी लेणी क्र. 1 ते 12 बौद्ध, 13 ते 29 ब्राह्मणी आणि 30 ते 34 जैन आहेत. लेणे क्र. 10, म्हणजेच विश्वकर्मा लेणे, यात बुद्धाची भव्य बैठी मूर्ती आहे. लेणे क्र. 16, म्हणजेच सुप्रसिद्ध कैलास, राष्ट्रकूट राजा पहिला कृष्ण याच्या काळात निर्माण झाले; त्यासाठी आधी खडकाचा एक प्रचंड भाग डोंगरापासून वेगळा करण्यात आला आणि मग तो वरून खालपर्यंत कोरण्यात आला. जैन लेण्यांमध्ये छोटा कैलास, इंद्रसभा आणि जगन्नाथ सभा यांचा समावेश आहे. भव्य स्थापत्य, समृद्ध शिल्पकला आणि धार्मिक सलोखा यांसाठी युनेस्कोने वेरूळला जागतिक वारसा स्मारक म्हणून घोषित केले आहे.
Google Maps मध्ये उघडा (नवीन टॅबमध्ये उघडेल)
दौलताबाद किल्ला
- ठिकाण: दौलताबाद, छ. संभाजीनगर जिल्हा
- काळ: यादवांनी देवगिरी म्हणून वसवला
- वैशिष्ट्य: दोन खंदक आणि तीन तटबंद्या असलेला डोंगरी किल्ला, चांद मिनार आणि अंधेरी भुयारी मार्ग
यादवांनी हा किल्ला देवगिरी, म्हणजे ‘देवांचा डोंगर’, म्हणून वसवला; पुढे खिलजींनी तो दिल्ली सल्तनतीला जोडला. मुहम्मद बिन तुघलकाने त्याचे नाव दौलताबाद, म्हणजे ‘संपत्तीचे निवासस्थान’, असे ठेवले आणि काही काळ आपली राजधानी दिल्लीहून येथे आणली. पुढे तो बहमनी, अहमदनगरचे निजामशाह (ज्यांनी त्याला आपली राजधानी केले) आणि मुघल यांच्या ताब्यात गेला, आणि काही काळ मराठ्यांकडे राहिल्यानंतर हैदराबादच्या निजामांच्या नियंत्रणाखाली आला. शंकूच्या आकाराच्या डोंगरावर बांधलेला हा किल्ला मध्ययुगीन दख्खनमधील सर्वांत बलाढ्य किल्ल्यांपैकी एक होता; त्याच्या संरक्षणासाठी दोन खंदक आणि तीन तटबंद्या होत्या. आत बारवा, चांद मिनार, चिनी महाल, रंग महाल, डोंगरमाथ्यावरील बारादरी आणि ‘अंधेरी’, म्हणजे अंधारा भुयारी मार्ग, आहेत.
Google Maps मध्ये उघडा (नवीन टॅबमध्ये उघडेल)
घृष्णेश्वर मंदिर
- ठिकाण: छ. संभाजीनगर जिल्हा
- काळ: सध्याचे मंदिर, अठरावे शतक
- वैशिष्ट्य: शिवाच्या बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक
घृष्णेश्वर हे भारतातील शिवाच्या बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पूर्वज मालोजीराजे भोसले यांनी इ.स. सतराव्या शतकाच्या सुरुवातीला या मंदिराचा जीर्णोद्धार केला, असे सामान्यतः मानले जाते; सध्याचे मंदिर इंदूरच्या अहिल्याबाईंनी अठराव्या शतकात बांधले. मराठा शैलीकडे झुकणाऱ्या नागर मंदिर स्थापत्याचे हे उदाहरण आहे. ताऱ्याच्या आकाराच्या तलविन्यासावर उभे असलेले हे मंदिर तांबड्या बेसॉल्ट दगडात बांधलेले असून त्यावरचा भाग विटा आणि चुन्याच्या गिलाव्याचा आहे. खोलगट गर्भगृहात शिवलिंग आहे, आणि मंडपातील मध्यभागी असलेले चार बारीक कोरीव स्तंभ छताच्या घुमटाला आधार देतात. चुन्याच्या गिलाव्यात घडवलेले शिखर लघुशिखरांनी भरलेल्या एकाच मनोऱ्याच्या रूपात वर जाते, आणि त्याचा सर्वांत खालचा पट्टा नर्तक आणि अप्सरांच्या शिल्पांनी सजलेला आहे.
या माहितीविषयी
स्मारकांची माहिती भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण (ASI), औरंगाबाद मंडळ यांच्या सौजन्याने दिली आहे. या स्मारकांच्या भेटीच्या वेळा आणि तिकिटे ASI ठरवते; भेटीचे नियोजन करण्यापूर्वी कृपया त्यांची माहिती अवश्य घ्या.
नाशिक जिल्ह्यातील पर्यटनस्थळे आणि महत्त्वाच्या ठिकाणांची माहिती नाशिक जिल्हा प्रशासनाच्या nashik.gov.in (नवीन टॅबमध्ये उघडेल) या संकेतस्थळावरून घेतली आहे.