उगमापासून खालच्या दिशेने
गोदावरीची कथा तिच्या उगमापासून सुरू होते. ब्रह्मगिरीच्या पठारावर "गंगाद्वार" नावाचे ठिकाण आहे, जिथे डोंगराच्या कपारीतून पाण्याचा झरा बाहेर येतो आणि खाली त्र्यंबकेश्वर गावातील कुशावर्तापर्यंत पोहोचतो, अशी श्रद्धा आहे. डोंगर चढून गेल्यावर शिखरावर ब्रह्मगिरी मंदिर आणि गोदावरीचे मूळ स्थान दाखवले जाते, जिथे तीन जुनी उंबरांची झाडे आणि गोमुखातून वाहणारे पाणी भाविकांना दिसते. असे सांगितले जाते की पेशवेकाळातील एका पत्रात या उगमाचे संरक्षण करण्याची आणि गोमुख बांधण्याची आज्ञा दिली होती. यावरून हे उगमस्थान अठराव्या शतकातही जपले जात होते हे स्पष्ट होते.
उगम ते त्र्यंबकेश्वर गावापर्यंत नदी भूमीखाली लपते आणि काही ठिकाणी प्रकट होते, अशी कल्पना आहे. गंगाद्वार, राम-लक्ष्मण कुंड आणि कुशावर्त अशा ठिकाणी ती दृश्य रूप घेते. पुढे अहिल्या नदीशी तिचा संगम होतो. परंपरेनुसार अहिल्या ही गौतम ऋषींची पत्नी, जिला शापामुळे कोरड्या नदीचे रूप आले होते. या संगमाला "गौतमी-अहिल्या संगम" म्हणतात आणि तो पितृकर्मांसाठी आणि विशेष विधींसाठी पवित्र मानला जातो.
ब्रह्मगिरी फेरी
श्रावण महिन्यातील प्रत्येक सोमवारी त्र्यंबकेश्वरला मोठी यात्रा भरते. हजारो भाविक ब्रह्मगिरी पर्वताला प्रदक्षिणा घालतात, ज्याला स्थानिक "ब्रह्मगिरी फेरी" म्हणतात. हा प्रदक्षिणामार्ग अनेक किलोमीटरांचा, डोंगराळ आणि पावसाळ्यात निसरडा असतो. कार्तिक पौर्णिमेला त्र्यंबकराजाची पालखी कुशावर्तावर नेण्याची परंपरा आहे. पौष वद्य एकादशीला निवृत्तिनाथांची यात्रा भरते. वर्षभर कोणत्या ना कोणत्या निमित्ताने गाव भाविकांनी गजबजलेले राहते.
कुशावर्त तीर्थ
मंदिरापासून थोड्या अंतरावर कुशावर्त तीर्थ आहे, जे गोदावरीचे दृश्य उगमस्थान मानले जाते. कुशावर्त हा शब्द "कुश" आणि "आवर्त" यांपासून बनला आहे. कुश म्हणजे दर्भ, आणि आवर्त म्हणजे गोल फिरणे किंवा वळसा. पौराणिक कथेनुसार गौतम ऋषींनी दर्भाच्या साहाय्याने गंगेच्या प्रवाहाला अडवून एका कुंडात बांधले, आणि त्या वेळी पाणी दर्भाभोवती गोल फिरले, म्हणून ते कुशावर्त. प्रवाह नियंत्रित केल्याने त्याच्या वेगाला दिशा मिळाली, आणि त्यातून पुढे गोदावरी वाहिली.
आजचे कुशावर्त चौकोनी कुंड असून त्याभोवती दगडी घाट आणि मंडप आहे. त्याची बांधणी इंदूर संस्थानातील सरदार रावसाहेब पारनेरकर यांनी केली, असे मंदिर परिसरात दाखवले जाते आणि कुंडाच्या काठावर त्यांचा व त्यांच्या पत्नीचा अर्धपुतळा आहे. सिंहस्थात शैव आखाड्यांचे साधू, विशेषतः नागा साधू, याच कुशावर्तात अमृतस्नान करतात.